Paperezko zein zelulidezko Gatsby Handiaren omenez…

Ehun urte betetzen dira 2025 honetan Francis Scott Fitzgeraldek Gatsby Handia idatzi zuela. Eta 35 Xabier Olarra Lizasok euskarara ekarri zuela, Zarautzeko Itxaropenan inprimatua, Igelak argitaratua.

Badira 99 urte zinemara moldatu zutela estreinakoz, nork moldatu eta zinema jaio berriak hitzik ez zuela Beau Geste eta Ivanhoe-ren lehenbiziko bertsioak burutu zituen Herbert Brenonek. Izan dira beste Gatsby Handiaren pare bat bertsio gehiago baina denon oroimenetan daudenak 1974ko Jack Claytonena (Robert Redford eta Mia Farrowekin) eta 2013ko Baz Luhrmannena (Leonardo Di Caprio eta Carey Mulliganekin) dira.

Ari dira planeta osoan barna Gatsby Handia omentzen eta gurtzen. Berandu samar, izan ere. Scott Fitgzeraldek hil baino aste batzuk lehenago salmenten kopurua nahi izan zuen begiratu; azken bi asteetan 8 ale baino ez ziren saldu. Harriduraz eta tristuraz baieztatu zuen saldutako 8 horiek berorrek erositakoak zirela, lagunen artean banatzeko asmoz erosi ere…

Ftzgerald hil eta gero Gatsby Handiak izan zuen egundoko arrakasta. II.Munduko Gerran borrokatu behar zuten soldadu estatubatuar guztien motxilan sartu zuen ale bana aginte militarrak, garai haietan soldaduek liburuak ere eramaten baitzituzten motxiletan. Frontean tiroka ez zirenean, irakurri egin zuten amerikar haiek Gatsby Handia eta protagonistarengan beren isla sumatu. Etxera bueltatzerakoan (bueltatu zirenek…) etengabe gomendatu zuten eta milaka ale saldu ziren. Baina ordurako, Fitzgerald hilik zen

Dena bilakatu da mito Gatsbyren inguruan. Baita liburuak izan zuen lehenbiziKo azala ere. Jaioterria Katalunian zuen Francis Cugatek egina, art-decó estiloan, bertan dir-dir egiten zuen argi berde batek. Fitzgeraldi izugarri gustatu eta kontakizunaren ikur bihurtu zuen argi hura. Nobelan, Gatsby pertsonaia lakuaren bestaldean bizi den Daisyrekin dago maite-min ezinezkoetan.  Neskaren etxeko nasan, liburuaren azalean nola, egiten du dir-dir argi berde batek. Behin baino gehiagotan altxatzen du eskua Gatsbyk distira harrapatu nahian. Hain hurbil dirudi… Alta, Daisy bezain atzemanezina suertatuko zaio. Nobelaren bukaeraino mintzatuko zaigu Fitzgerald gure Iparraldeko errainu berdearekin zerikusi handi eta ederra duen distira horretaz. Hona hemen, liburuaren amaia, Xabier Olarrak euskaratua; narratzailea dugu guri hizketan:  (…) Gatsbyk lehenbizikoz Daisyren nasamuturreko argi berdea ikusi zuenean sentitu zuen harridura nuen gogoan. Bide luze egin zuen soropil urdin hartara iristeko eta eskuetatik nekez ihes egiteko bezain hurbil irudituko zitzaion bere ametsa. Ez zekien dagoeneko joana zela, hiriaz harantzagoko ilunpe beltz  hartan nonbait ezkutatua, gauaren pean errepublikaren soro baztergabeak hedatzen ziren ilunpe hartan. Gatsbyk argi berdean sinesten zuen, gure aurrean urterik urte urruntzen den orgiazko  etorkizun horretan. Ihes egin digula? Bost axola… bihar azkarrago egingo dugu korrika, gure besoak aurrerago luzatu… Eta goiz eder batez…

Horrela segitzen dugu aurrera, etengabe iraganera herrestan garamatzan ur-lasterraren kontra goazen txalupak.

The Roaring Twenties (20ko Hamarkada Basa, alegia) edo  1920.ko Hamarkada Zoriontsuan kokatua bada ere, Jazzaren Aroaren isla perfektutzat  jo izan badute ere, Dirudunak protagonistak diren arren, New Yorken eta Long Islanden bagaren arren liburuan zein pelikuletan bizi diren hainbat petsonaiari ez die kariño handia Fitzgeraldek. Bai filmetan bai paperean horrela hitz egiten du  kontalaria dugun Nick Carrawayek, gertatuko den tragediaren aurrean pertsonaiak zenbaitek hartutako jarrera ikusi orduko: Ezin nion  barkatu, ezta berarekin adiskidetu ere ez, baina ohartu nintzen egindakoa zeharo justifikatua zegoela, berarentzat. Dena zeharo burugabe eta nahastua zen. Jende burugabea zen. Tom eta Daisy… bizidunak  txikitu eta gero, beren diruaren babesean gordetzen ziren, edo beren axolagabekeria baztergabean, edo elkarri lotuta zeuzkan zera hartan, eta besteri uzten zioten berek sortutako kaka-nahastea garbitzeko lana…

Mende bat pasa da Gatsby Handia kaleratu zenetik. Badira 25 urte euskaraz dugula. Jack Claytonen eta Baz Lurhmannen pelikulak Prime Video plataforman daude. Zergatik ez gara ba konparaziotan hasten?

Joko polita da. Harridura galanta sortzen du biak alderatzeak. Bien artean kasik 40 urteko tartea izan arren  oso antzekoak dira helburuetan. Biak dira zinegile handiek burutua, Claytonek Henry Jamesen Koska bat estuago egokitu zuen pantailara eta Baz Luhrmannen Moulin Rouge-k edo Romeo+ Juliet lanek jendea bihurtu zuen harri.

Kasu gehiago egiten dio Bazek argi berdeari. Eta maitasunezko dramari kritikari baino Claytonek. Askoz amorru handiagoz islatzen du 2013koak urte haien eromen amaierarik gabea eta biak hasten dira nobelaren hitz bertsuekin.

1974koak, baina,ez dio erreparatzen Gatsbyren irribarreari. Luhrmanenak, ordea, irribarrez aurkezten du protagonista. Hain zuzen ere, horrela agertzen zaigu lehenbizikoz Gatsby nobelan (Igela argitaletxearen edizioko 59 orrialdean, hots) Irribarre onbera egin zidan, onbera baino gehiago ere bai. Bizitzan lauzpabost aldiz besterik aurkitzen ez diren irribarre horietakoa zen, lasaitasuna barreiatzeko ahalmen ahiezina dutenekoa. Une batez, kanpoko mundu osoaren aurrez aurre jartzen zen –edo itxura hori ematen zuen, behintzat- eta gero zugan erabat kontzentratzen zen, aldez aurretik zure aldeko jarrera garbia hartuta. Irribarre hark zuk ulertua izan nahi zenuen eran ulertzen zintuen, zeuk adineko konfiantza agertzen zuen zugan, eta ziurtatzen zizun zutaz hark zeukan inpresioa gehienez ere zerorrek zure momenturik onenean eman nahi zenuena zela (…)

Irakurri ezazue Gatsby ingelesez edo euskaraz, egizue bi filmeen arteko alderaketa. Ea bere irribarreak konkistatzen zaituzten. Betikotz. Ea argi berdea ukitzerik duzuen. Suerte.