Pinutik eukaliptora: eraldatzen ari diren basoen erradiografia

Udaberria hasi berritan, EAEko paisaia bere kolore berdea berreskuratzen hasi da, hein batean, basoei esker. Zuhaiztiak paisaiaren parte dira, baina errealitate estetiko eta estatiko bat izatetik harago, urtez urte aldatzen joan den masa bizi baten parte ere badira, Eusko Jaurlaritzako Elikadura, Landa Garapen, Nekazaritza eta Arrantza Sailaren datuek erakusten duten moduan.

Azken hiru hamarkadetan Euskal Autonomia Erkidegoko basoen azalera asko aldatu ez den arren, horien egitura, banaketa eta osaera eraldatu egin da denbora tarte horretan. Zuhaiztiek EAEko zoruaren % 54,81 hartzen dute gaur egun: 396.003 hektarea, hau da, 554.626 futbol-zelai; 1996an baino ia 6.000 hektarea gehiago. Ez da jauzi handia, baina bai joera-aldaketa bat; izan ere, baso-azalerak gora egin du, orokorrean, urtez urte, gurean. Hala ere, horren azpian, lurralde bakoitzak bere erritmoak eta logikak ditu. 

Irudi orokor horren azpian, ordea, tokian tokiko bilakaera lurraldearen araberakoa izan da. Bizkaian baso azalera 128.244 hektareatik 132.057 hektareara igo da, eta Gipuzkoan ere hazkundea izan da, 118.255 hektareatik 122.020ra. Arabak, aldiz, baso-zabalera handiena duen lurraldea bada ere, zuhaiztiak galdu ditu denbora-tarte honetan, 1.581 hektarea: 2.214 futbol-zelairen baliokidea, hain zuzen.

Basoen mapa ez da homogeneoa

Lurraldeen arteko aldeek agerian uzten dute basoen bilakaera ez dela modu uniformean gertatzen. Zenbait tokitan azalera handitu egin da; beste batzuetan, berriz, egonkor jarraitu du edo zertxobait jaitsi da.

Horrek zerikusia izan dezake lurraren erabilerarekin, basogintza ereduarekin edo landaketa politikekin, besteak beste. Izan ere, basoa ez da soilik naturako elementu bat: jarduera ekonomikoarekin eta lurraren kudeaketarekin lotuta dagoen errealitatea ere bada.

Izan ere, basoen jabetzak ere kontraste handiak erakusten ditu EAEn; basoen % 57,9 jabetza pribatukoak dira, eta % 42,1 publikoak dira. Baina banaketa hori lurraldearen araberakoa da. Araban basoak publikoak dira orobat: basoen % 76,5 administrazio publikoen esku daude gaur egun, eta % 23,5 dira pribatuak. Bizkaian eta Gipuzkoan, aldiz, kontrakoa gertatzen da: Bizkaian basoen % 75,9 pribatuak dira, eta Gipuzkoan portzentaje hori % 78,5era igotzen da.

Azken hamarkadetako datuek erakusten duten aldaketa esanguratsuena, ordea, basoen osaera da. Pinus radiata izan da urte luzez EAEko basoetako espezie nagusietako bat, baina azken urteetan atzera egin du. 2005ean 114.304 hektarea hartzen zituen; 2025ean, berriz, 93.952 hektareara jaitsi da (-% 17,81); hau da, 20.000 hektarea baino gehiago galdu ditu hogei urtean.

Beste espezie batzuk, ordea, nabarmen hedatu dira. Eukalipto dirdiratsua (Eucalyptus nitens) da kasurik argiena: 2005ean 1.854 hektarea hartzen  zituen, eta 2025ean 13.858 hektareara iritsi da. Aldi berean, baso misto atlantikoak ere gora egin du: 35.627 hektareatik, 40.5033ra.

Zein da egoera herriz herri?

Joera horiek udalerri eta eskualde mailan ere atzeman daitezke. Zenbait tokitan, baso-azalera handia izan da betidanik; beste batzuetan, berriz, ez dago batere basorik (Sestaon, kasurako), eta badira espezie jakin batek paisaia ia erabat markatzen duen udalerriak ere.

Esaterako, Gaubea (Araba) da EAEn baso-eremu zabalena duen udalerria, 14.543 hektarearekin. Horren % 85,3 eremu publikoan daude, eta erdiak pinu gorriz (Pinus sylvestris) osatuta dago, artearen (Quercus ilex) aurretik.

Orozkon (Bizkaia), berriz, intsinis pinua (Pinus radiata) da jaun eta jabe; basoen erdia baino gehiago espezie horietaz osatuta daude, eta esku pribatuetan daude batez ere. EAEko datuei erreparatuta, Orozkon dago pinu mota horren kopuru handiena, Zeberio, Aiara, Amurrio eta Oñatiren aurretik. 

Bertako eta kanpotik etorritako espezieei erreparatuta, Araba da espezie autoktonoak nagusi diren lurraldea. Baso-eremuaren zatirik handiena publikoa da, eta han pagoak (Fagus sylvatica) eta arteak (Quercus ilex) dira nagusi, besteak beste.

Kontrako muturrean, Bizkaian nagusi dira espezie aloktonoak, hau da, baso-landaketa produktiboetarako atzerritik ekarritakoak; gehienak jabetza pribatukoak dira, eta zur-ekoizpenera bideratuta daude. Kasu horretan, mendietan daude batez ere intsinis pinua (Pinus radiata), Douglas izeia (Pseudotsuga menziesii) eta eukalipto urdina (Eucalyptus globulus). Orozkoz gain, Zeanuri, Markina-Xemein, Aulesti eta Mendexa dira landaketa horien azalera handiena duten udalerrietako batzuk.

Gipuzkoak, berriz, erdibideko egoera du; atzerriko pinudi asko ditu, baina pagadi (Fagus sylvatica) handi-handiak ditu baita ere Ataunen, Oñatin eta, batez ere, mendialdeetan, besteak beste.