Mikhail Gorbatxov, SESB aldatu nahi, eta mundua aldatu zuen gizona

Azken buruzagi sobietarrak, asteartean Moskun 91 urterekin hil den Mikhail Gorbatxovek, SESB aldatu nahi izan zuen, eta mundua eraldatu zuen, Gerra Hotza izenez ezagutzen den Ekialdearen eta Mendebaldearen arteko antagonismoaren mende erdiari amaiera emanda.

"Zerbait aldatu nahi badut, kargua onartu behar dut. Horrela ezin da bizi", esan zion Gorbatxovek bere emazte Raisari 1985eko martxoaren 10ean, Sobietar Batasuneko Alderdi Komunistako (PCUS) idazkaritza nagusi kargua onartu bezperan.

Gorbatxov 1931ko martxoaren 2an jaio zen Stavropol eskualdean, errusiar-ukrainar familia laborari batean. Stalinek agindutako lurraren nahitaezko kolektibizazioak eragindako 30eko hamarkadako gosetea bizi izan zuten.

Bere bi aitona-amonak errepresaliatuak izan baziren ere, Gorbatxovek zuzenbidean lizentziatzea lortu zuen Moskuko Estatu Unibertsitate ospetsuan (1955). Han ezagutu zuen Raisa, bere emaztea izango zena.

Unibertsitatean zela sartu zen Alderdi Komunistan, eta laster hasi zen gorantz egiten. 40 urte bete gabe zituela, 1970ean, bere jaioterriko Stavropoleko alderdiko buru  izendatu zuten. 

Nekazaritza-ekonomian espezializatzeak ibilbide politiko meteorikoa ahalbidetu zion apparatxikari (hala deitzen zitzaien lan-jarduera osoa alderdiaren barruan egiten zutenei), eta, 1978an, Alderdi Komunistako Batzorde Zentraleko Nekazaritza idazkari izendatu zuten, idazkaritza nagusia lortzeko tranpolin gisa.

Politburo ahalguztidunaren kide izendatu zuten 1980an, eta, handik aurrera, alderdiaren birsorkuntza zuzendu zuen, bere aitabitxi politikoa izango zen Juri Andropovekin batera. Idazkari nagusi izendatu zutenerako, Andropovek Gorbatxov zuen buruan bere ordezkotzat. Baina Konstantin Txernenko 1985eko martxoaren 10ean hil arte itxaron behar izan zen, alderdiaren buruzagitzan urtebete eskas zeramala hil zen hura.

"Zu ez mugatu nekazaritza-gaietara. Barne eta kanpo politikako gai guztietan aritu behar duzu. Edozein unetan, baliteke bihar bertan zure gain hartzea ardura guztia", esan zion Andropovek Gorbatxovi behin.

Bere adina (54 urte bete berriak zituen), zalantzarik gabe, faktore erabakigarria izan zen bere izendapenerako, SESBeko azken hiru liderrak -Brezhnev, Andropov eta Txernenko- hiru urteko epean hil baitziren, Estatuaren egonkortasuna zalantzan jarriz.

Perestroikaren sustatzailea

Gorbatxov boterera iristeak itxaropen handiak piztu zituen; izan ere, buruzagi sobietar berria oso irekia zen, harremanetarako dohaina zuen, eta zabal egiten zuen irribarre, eta herrikideak ez zeuden horretara ohituta.

Baina Gorbatxov ez zen itxurara mugatu, boterera iritsi eta gutxira, perestroika (erreforma politikoa) eta handik gutxira glasnost (gardentasun informatiboa) abiarazi baitzituen, eta horrek "giza aurpegidun komunismoa" deiturikoari bide eman zion.

Sistema komunista erreformatu nahi zuten teknokrata belaunaldi berri batez baliatu zen aldaketa eraginkorragoa izan zedin, baina sobietar nomenklatura zaharra proiektua zangotrabatzen tematu zen. "Herriak aldaketak nahi ditu. Iritsi da ordua. Ezin dira gehiago atzeratu", esan zion orduan Gorbatxovek 'Mr. Niet', Andrei Gromykori.

Hala ere, ekonomia zentralizatuari uko egin gabe, jabetza pribatua ezartzearekin jarraitu zuen, bai eta hauteskunde demokratikoak egitearekin, adierazpen eta kredo askatasunarekin, botere legegile berri bat sortzearekin eta preso politikoak askatzearekin.

Kanpo politiketan, Mendebaldearekiko harremanak hobetu zituen, defentsarako aurrekontua nabarmen murriztu zuen, AEBrekin arma nuklearrak murrizteko negoziazioak hasi zituen, eta sobietar tropak Afganistandik erretiratzea agindu zuen.

Gainera, Varsoviako Ituneko kideei dagokienez, subiranotasun mugatuaren doktrinari uko egin zion, eta horrek prozesu iraultzaile bati bidea ireki zion. Prozesu hori Berlingo harresiaren erorketarekin, Ekialdeko Europako erregimen komunisten erortzearekin eta, ondoren, Alemaniaren bateratzearekin amaitu zen.

Atzerrian heroi, etxean traidore

Irekitasun politikoagatik eta Mendebaldearekiko hoztasunarekin amaitzeagatik, Bakearen Nobel saria eman zioten 1990ean, baina Letoniara eta Lituaniara mugimendu sezesionistak geldiarazteko tropak bidaltzeak etsipena eragin zuen lagun zituen mendebaldeko herrialdeengan. 

Oinarrizko produktuen eskasia zela eta, agintariek ospea galdu zuten jendartean, eta sobietar errepublika batzuek Alderdi Komunistak boterearen monopolioa galdu izana baliatu zuten Moskurekiko independentzia aldarrikatzeko.

Sufragio unibertsalez hautatutako lehen presidente errusiarrarekin, Boris Jeltsin bere aliatu ohiarekin, izandako borrokak bien arteko arraila gaindiezina sortu zuen, Sobietar Batasunaren desagerpena azkartu zuena.

Agintari sobietar talde batek egindako estatu kolpe saiakera izan zen azken errematea. Jeltsinek irmo gelditu zuen saiakera hura, Gorbatxov herrialdeko hegoaldeko itxialditik hilotz politiko gisa itzultzen zen bitartean.

Hilabete batzuk geroago, Gorbatxovek Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunaren akabera baieztatu zuen 1991ko abenduaren 25eko hitzaldi historiko batean.

Mendebaldean "Gorbi" ezizenez deitua, rock izar gisa hartzen zuten bertan, baina bere herrikideek ez zioten inoiz Sobietar Estatuaren desagerpena barkatu, eta hil zen egunera arte, askok traidoretzat hartu zuten.

"Gure Estatuaren lurralde osotasunaren alde borrokatu behar zen, modu koherenteago eta ausartagoan, eta ez burua hondar azpian ezkutatu, ipurdia airean utzita", aurpegiratu zion Vladimir Putinek, Errusiako egungo presidenteak.

Horri erantzunez, Putin kritikatu zuen boterea monopolizatzeagatik, baina Krimearen anexioa defendatu zuen, eta Mendebaldeak Ukrainan egindako esku-hartzea kritikatu zuen hasieratik. Gorbatxovek "amaitu gabeko iraultza" gisa definitu izan zuen perestroika.