LHC azeleragailu erraldoia martxan dago berriro, zientzia mugara eramateko prest
Partikula Fisikaren Europako Zentroko (CEFRN) hadroien talka-eragile handia historiako garapen zientifiko garrantzitsuenetako bat da, eta 2008an martxan jarri zuenetik konspirazio teorien jomuga izan da; klima aldaketa eragin duela, unibertsoa irensteko kapaz diren zulo beltzak sor ditzakeela edo denbora makina bat bezala funtzionatu dezakeela, esaterako.
Gaur, hadroi azeleragailua (LHC) berriro martxan jarri dute. Azken hiru urteak itzalita eman ditu. Bere gaitasunak areagotzeko lan egin dute adituek. Hadroi azeleragailua osatzen duten teknologia bakoitza hobetzen saiatu dira, Jose Miguel Jimenez (Atarfe, Granada, 1968ko abenduak 13) CERNeko Teknologia Arloko buruzagiak Efe albiste-agentziari eskainitako elkarrizketan azaldu duenez.
Zeintzuk dira azeleragailuaren ezaugarri harrigarrienak?
Adierazle guztiak ia bakarrak dira munduan. Protoien energia azeleragailu batean sekula lortu den handiena da, iman sistemen tenperatura zeroz azpitik 269 gradukoa da ia 24 kilometroan, 150 tona helio likido, guztiak kopuru ikaragarriak dira.
Sortak bildutako energia 700 kilo kobre segituan urtzeko gai izango litzateke. Parametroak teknologia bakoitzaren mugan daude, imanak, kriogenia, supereroankortasuna eta hutsa.
LHCren ekarpenak zein neurritan lagunduko du materia iluna ulertzen?
Partikula fisikaren eredu estandarra agerian utzi zuen Higgs Bosoiaren aurkikuntzak (partikula guztiei masa ematen die). Unibertsoko masaren % 4,5-5a osatzen du.
Gure unibertsoaren % 95a zertaz osatzen den ez jakitea sinestezina ematen du. Materia iluna gure unibertsoaren % 20-25 litzateke, edonola ulertu behar dugu.
Geldialdi honetan materia iluna zeharka aztertzeko bi detektagailu jarri ditugu.
LHCren ziklo berriak 2025era arte luzatzea espero da. Zer etorriko da ondoren?
Azeleragailuaren kostuak optimizatzen jarraitzea da ideia. Aurkikuntza gaitasun guztia agortzeko 2040ra arte martxan egon beharko luke, eta talkak areagotu inbertsioa amortizatzeko.
Aurrekoarekin alderatuta, zenbat egingo dute gora LHCren talkek?
Aurreko zikloan segundoko 600 milioi talka genituen, eta orain ia hamar aldiz biderkatzea espero dugu, sorten bizitasuna eta distira areagotuz.
CERNaren inguruko konplot teoriak beti izan dira. Sinesten dituztenei zer esango zenieke?
Gezurrak dira. Azpiegituran babes mekanismoak ditugu. Hutsegiteren bat gertatzen denean sistema guztiak milisegundo eskasetan gelditzeko aukera dugu.
Zulo beltz bat sortzeko aukeren inguruan, Nobel saridun batzuk aztertu eta baieztatu dutenez, Unibertsoan zulo beltz txikiak sortu eta berehala desegiten dira. Modu berdinean, guk zulo beltz txiki bat sor genezake, baina ia-ia berehala desagertuko litzateke, gure atmosferatik at egunero gertatzen den bezala.
Zure interesekoa izan daiteke
Lagako hondartzako aparkalekua uda osoan egongo da zabalik
Hondartzaren inguruko ingurumena birsortzeko lanak udazkenera arte atzeratuko dira, Espainiako Gobernuaren Bizkaiko ordezkariordeak jakinarazi duenez.
Harrera-familiek ere kontziliaziorako laguntzak jasoko dituzte aurrerantzean
Seme-alabak edo mendeko senitartekoak zaintzeko langileak kontratatzen dituztenei edota eszedentzia edo lanaldi-murrizketa eskatzen dutenei ematen zaizkien laguntzak arautzen dituen dekretu berri bat onartu du Eusko Jaurlaritzak.
Lau urteko ume bat ospitalera eman dute, Bilboko Pagasarribide eskolan bero-kolpe izan ondoren
Ikastetxeko Guraso Elkarteak salatu du azpiegiturak zaharkituta daudela eta ez daudela prestatuta bero sapa hauei aurre egiteko. Esan dutenez, arazoa orokorra da Bilboko sare publikoko eskoletan.
Adimen artifizialaren lege berriaren hamar gako eta adibide
Ministroen Kontseiluak lege-proiektu bat onartu du teknologia horren erabilera gizartearentzat "etikoa, inklusiboa eta onuragarria" izan dadin bermatzeko.
Donostiako Udalak hondartzen denboraldia aurreratzea aztertuko du, egun hauetako erreskateen ondoren
Jon Insausti alkateak adierazi duenez, hondartza denboraldia lehenago hasi behar den aztertuko da, edo agian zerbitzu zehatz batzuk, gune puntual batzuetan, baina hori datorren urteko aurrekontuen araberakoa izango dela azpimarratu du. Halaber, seinaletika indartzearen eta megafonia zerbitzuak lehenago aktibatzearen alde agertu da, Saguesen, esaterako, "arriskutsuak izan daitezkeen korronte konplikatuak" daudelako.
77 urteko gizon bat hil da Donostiako Ondarreta hondartzan
Larrialdi zerbitzuek goizeko 10:30ak pasatxoan jaso dute abisua. Hondartzan zeuden hainbat herritarrek atera dute gizonezkoa uretatik, baina erreskate taldeek ezin izan dute ezer egin, haren bizitza salbatzeko.
Datorren urtetik aurrera Bero Plana maiatzaren 15era aurreratzea aztertzen ari da Eusko Jaurlaritza
Guillermo Herrero Eusko Jaurlaritzako Osasun Publikoko zuzendariaren hitzetan, "txipa aldatzen hasi behar dugu denok, eta pentsatzen, lehen uztailekoak edo abuztukoak ziren tenperaturak maiatza-ekainean izango ditugula".
Auto-ilarak deseginda, egoera bere onera itzuli da Artatzan goizean tuneletan izandako istripu baten ondoren
Moto batek istripua izan du tuneletan eta errei bat itxi behar izan dute BI-637 errepidean, Leioan, Bilborako noranzkoan eta 4 km-rainoko ilarak izan dira bertan. Motor gidaria zaurituta eraman dute erietxera. Arazoak izan dira N-1ean ere Tolosa parean eta Irunerako noranzkoan; autobus batek eta auto batek talka egin dute eta zauriturik ez badago ere, ilarak sortu dira.
Bi pertsona ospitalera eraman dituzte Berriobeitin, hondakinak kudeatzeko enpresa batean piztutako sutean kea arnastuta
Enpresa ebakuatu behar izan dute. Enpresako langileak sua itzaltzen hasi dira, eta suhiltzaileek bukatu dute, 00:26an.
Gomez Ulla ospitalean isolatutako beste pertsonak batek positibo eman du hantabirusagatik, baina ez du sintomarik
"Kontaktu estua" da, eta Hondiuseko agerraldiaren ostean aktibatutako miaketa "epidemiologikoari" esker aurkitu zuten.