80 urte II. Mundu Gerraren hasieratik

Bigarren Mundu Gerra gizateriaren historiako gatazkarik garrantzitsuena izan zen, bai hildako kopuruagatik (35 eta 60 milioi bitartean), bai gatazkaren basatasunagatik. Helburua etsaiaren sarraskia zen, suntsiketa masiboko armak erabiliz, dela arraza arrazoiengatik, etnikoengatik edo ideologikoengatik.

Sei urteko gerra hasteko gakoetako bat Lehen Mundu Gerrak (1914-1918) ekarri zituen ondorioak izan ziren.

Lehen Mundu Gerra amaitzean sinatutako Versaillesko Itunak (1919) lurralde-egokitze gogorra ezarri zien galtzaileei, mugimendu nazionalistak garatuz.

Horrez gain, Alemaniari ezarritako konponketa ekonomikoek 1929ko krisia larriagotu zuten, demokrazia ahulduz eta alderdi nazien eta komunisten gorakada bultzatuz.

Gatazkaren beste arrazoietako bat Londresek eta Parisek Alemaniarekin zuten harremana izan zen. 1933ko hauteskunde demokratikoen ondoren, Hitler kantziler izendatu zuten urtarrilaren 30ean. 1934an estatuburu izendatu zuen bere burua, amaitutzat eman zuen Versaillesko Ituna eta linguistikoki eta etnikoki alemaniarrak ziren lurraldeak bateratzen saiatu zen.

Lehen Mundu Gerraren ondoren, Austria Europa erdialdeko inperio handi bat izatetik errepublika txiki bat izatera igaro zen. Austriako naziek 1932ko hauteskundeak irabazi zituzten eta tentsioaren eta eraso terroristen estrategia jarri zuten martxan. Ondorioz, Alemaniako anexioa erraztu zuen aurretiazko guda zibil bat sortu zen.

1938ko urrian Italiak, Alemaniak, Frantziak eta Britainia Handiak Munichen emandako hitzaldian Sudeteen okupazioa onartu zen alemaniarren aldetik, Versaillesko Ituna konpontzeko neurri bezala. Hala ere, Hitler haratago joan zen, eta 1939an Txekoslovakia hartu zuen.

Poloniaren inbasioa eta Bigarren Mundu Gerraren hasiera

1939ko irailaren 1ean Alemaniak Polonia hartu zuenean hasi zen Bigarren Mundu Gerra. Hitlerrek Gdansk hiria itzultzea exijitu zion Poloniari, Versaillesko Itunaren arabera Poloniar protektoratu bilakatu zena.

Poloniak elkarren defentsako akordio bat sinatu zuen Frantziarekin eta Britainia Handiarekin 1939ko maiatzean. Horri Alemaniaren eta Errusiaren arteko erasoen aurkako itunak jarraitu zion urte bereko abuztuan. Alemaniarrek mendebaldetik eraso zituzten poloniarrak eta errusiarrek ekialdetik, 1918an galdutako tsaristen inperioko zatia berreskuratuz.

AEBen ontziak sutan Pearl Harborren. Argazkia: USN

"Bizargorri Operazioa"rekin (1941eko ekainaren 22a) hasi zuten alemaniarrek eta haien aliatuek (Italia, Hungaria, Eslovaquia, Errumania eta Finlandia) Errusiaren inbasioa.

Alemaniar indarrak Moskun geldiarazi zituzten 1941eko abenduaren hasieran. Gaizki hornituta eta logistika arazoekin, atzera egitera behartu zituzten.

Stalingradeko Gudua (1942-1943) (historiako odoltsuena izan zen bi milioi hildako baino gehiagorekin) Alemaniaren porrotarekin bukatu zen eta nazien aurreratzea gelditu zuen. Une horretatik aurrera, Hitlerren estrategia defentsiba izan zen.

Armada sobietarrek Berlin hartu zuten eta Erdialdeko Europa haien eragin eremu bilakatu zen, Jaltako Batzarrean (1945) potentzia garaileek erabaki bezala.

Pearl Harbor eta Ameriketako Estatu Batuen isolamenduaren bukaera

Ameriketako Estatu Batuen (AEB) esku-hartzeak ez zituen esperotako emaitzak izan Lehen Mundu Gerran. Horrek kanpo-politikaren isolamendua eragin zuen.

Hala ere, Franklin D. Roosevelt presidenteak ezin izan zuen herrialdea Bigarren Mundu gerran sartu 1941eko abenduaren 7an japoniarrek Hawaiko Pearl Harbor basea eraso arte.

Kanpaina era distiratsuan hasi ondoren, armada japoniarrak Australiara iritsi ziren 1942an, Pazifiko erdia menderatu zuten eta Txinako, Koreako eta Indotxinako lurraldeak eskuratu zituzten.

Midwayko Gudua (1942ko ekaina) eta Guadalcanalekoa (1942ko abuztua-1943ko otsaila) porrot garrantzitsuak izan ziren japoniarrentzat eta lehen garaipen estrategikoa Aliatuentzat.

AEBen industria eta giza potentzia Japoniarena baino askoz handiagoa zen. Ondorioz, etengabeko bonbardaketak jasan behar izan zituzten amerikarren aldetik.

Lehen arma nuklearrak AEBk garatu zituzten Britainia Handiaren eta Kanadaren laguntzarekin. "Manhattan Proiektua" deiturikoak lortu zuen horiek eraikitzea eta Japoniako Hiroshima eta Nagasaki hirien kontra erabiltzea 1945eko abuztuan, 240.000 hildako eraginez.

1945eko uztailean Postdamgo adierazpenaren arabera Japoniak errenditzeari uko egitean, Harry Truman presidenteak bi bonba atomiko jaurtitzea erabaki zuen.

Lehiatzen ari ziren herrialdeak lasterketa atomiko batean aurkitzen ziren, Alemania aurreratuena zelarik AEBen eta Errusiaren atzetik.

Amerikarrek aukera nuklearraren aldeko apustua egin zuten. Erabakia oso eztabaidatua izan zen Errusia Japoniaren aurkako gerran sartzeagatik eta komunitate zientifikoak horren kontra idatzitako txostenagatik. Japoniak amore eman zuen 1945ean Hiroshimako eta Nagasakiko hondamendiekin.

Gerra Hotza

Gatazkaren bukaerarekin mundua bi bloketan banatu zen: AEBen Mendebalde kapitalista eta Sobietar Batasunaren (SESB) Ekialde komunista.

Gatazka horrek Gerra Hotza izena jaso zuen, ez baitzen egon bi potentzien arteko gatazka armatu zuzenik.

Hala ere, mundua gatazka berri bat izateko zorian egon zen harresiaren eraikuntza eta Kubako "misilen krisia" (1962) eragin zuten Berlingo (1961) gertakarien ondoren. Gerra Hotza Ekialdeko Europako erregimenen bukaerarekin amaitu zen, 1981ean, eta Sobietar Batasunaren erortzearekin 1991n.

Churchill, Roosevelt eta Stalin Jaltako Batzarrean. Argazkia: AEBetako Artxibo Nazionala¿

Errusiak mugimendu komunistak eta gerrillariak bultzatu zituen Mendebaldean eta Hirugarren Munduan, eta disidentzia oro zapaldu zuen armekin.

Bere aldetik, AEBk estatu-kolpeak eman zituen ezkerreko Gobernuen kontra eta mundu osoko armadak eta poliziak aholkatu zituen matxinaden kontrako lanetan.

Gatazkak saihesteko nazioarteko erakundeak ezarri arren, hainbat gatazka armatu izan ziren. Indarkeria maila jasanezinetaraino hazi zen. Bitartean, Nazio Batuek 1948ko abenduaren 10ean hartutako Giza Eskubideen Aldarrikapena indarra hartuz zihoan.

Ameriketako estatu batuek Marshall plana jarri zuten martxan Aliatuen herrialdeak berreraikitzeko eta sobietarrek antzeko zerbait egin zuten Comeconekin.