500 urte Bizkaia Foru Berria onartu zenetik, John Adams eta Humboldt liluratu zuen ‘lege zaharra’

John Adamsek Bizkaia bisitatu zuenean, 1780 inguruan, etorkizunean AEBetako bigarren presidente izango zenak txundituta ikusi zuen herrialde hartako biztanleek beren “askatasunak eta ohiturak” gordetzeko zuten gaitasuna. Haren hitzetan, inguruko herriek “aspaldi utzi zituzten beren eskubideak erregeen eta apaizen esku”: “Bizkaitarrek, ordea, hizkuntza, legeak, gobernua eta ohiturak ia aldaketarik gabe mantentzea lortu zuten mendeetan zehar”.

Urte batzuk geroago, Wilhelm von Humboldtek antzeko lilura azaldu zuen. “Inon ez dut aurkitu bere izaera nazionala eta antzinako askatasunak hain osorik gordetzen jakin duen herririk”, idatzi zuen XIX. mendearen hasieran Euskal Herria bisitatu ondoren.

Adams, Humboldt eta beste hainbat pentsalari —Jean-Jacques Rousseau edo Victor Hugo tartean— harritu zituen sistema politiko haren oinarrian Bizkaiko Foru Berria zegoen.

1526an onartu zuten, duela bost mende, Bizkaiko foru zaharra eguneratuz eta euskal autogobernuaren zutabeetako bat sendotuz. Bosgarren mendeurrena dela eta, Bizkaiko Foru Aldundiak hainbat ekitaldi antolatu ditu urte osoan zehar, eta gaur horren gaineko ekitaldi instituzional nagusia egingo du.

Emakumeen eta gizonen arteko parekidetasun

Baliteke pentsalarien eta intelektualen laudorioak gehiegizkoak izatea, eta beranduko Ilustrazioaren zein Erromantizismoaren eragina handiegia izan izana. Hala ere, ukaezina da sistema politiko hark Europako garaiko testuinguruan ezohikoak ziren hainbat ezaugarri zituela. Merkataritza-askatasuna edo zenbait berme juridiko aipatu ohi dira, baina genero-harremanei dagokienez ere alde nabarmenak zeuden.

Elixabete Piñol abokatu eta Euskal Zuzenbide Akademiako presidenteordeak ETBri azaldu dionez, “Foru Berriak etengabe aipatzen ditu emakumea eta gizona maila berean”

Horren adibide da ezkontzari lotutako ‘dotea’, Europako leku gehienetan emakumearen familiak jarri behar zuen ondasun ekarpena. “Bizkaian, ordea, gizonek ere egin zezaketen ekarpen hori. Posiblea zen gizonezkoak jartzea eta ez emakumezkoa”, azaldu du.

Halaber, emakume bat ere izan zitekeen baserriaren oinordekoa: ez zen derrigorrez seme nagusia lehenesten. “Askatasun osoa zeukaten oinordekoa aukeratzeko. Bizkaian eta Euskal Herriko gainontzeko lurraldeetan gizona eta emakumearen arteko berdintasuna giltzarri da familia barruan”.

Itziar Monasterio Deustuko Unibertsitateko irakasleak emakumeak Bizkaian zuen egoera juridikoa aztertu zuen lan akademiko batean, eta ondorioztatu zuen “emakumeak toki nabarmena zuela familian eta gizartean”: “Senarrarekin eta anaiekin parekatutako estatus juridikoa zuen hainbat arlotan”, jaso zuen lan akademiko horretan.

Oinordetzaren arloko arauak ziren bereziki deigarriak: “Oinordetzaren arloan emakumea eta gizona erabat parekatzeko printzipioa egotea aipagarria da”. Horrez gain, emakumeek kontratuetan parte hartzeko zuten gaitasuna eta alargunen eskubideak ere azpimarratzekoak ziren.

Jakina, parekidetasun hori erabatekoa izatetik urrun zegoen; hala ere, garaiko Europako gainerako gizarteekin alderatuta, alde nabarmena erakusten zuen.

Torturarik ez eta atxiloketa arbitrariorik ere ez

Bizkaiko Foru Berriak, halaber, bizkaitarren hidalgia unibertsalaren printzipioa aitortu eta sendotu zuen. Horrek esan nahi zuen, juridikoki, Bizkaiko biztanle guztiak jaiotzez hidalgotzat hartzen zirela, haien aberastasuna edozein zela ere.

Imanol Merino Euskal Herriko Unibertsitateko Zuzenbidearen historiako irakaslearen arabera, “Bizkaiko Foru Berriak hidalgia unibertsalaren inguruan egituratzen du bizkaitar gizartea”. Eta horrek ondorio argiak izan zituen.

“Estatus horrek bizkaitarren nolabaiteko berdintasun juridikoa zekarren”, jaso du Gregorio Monreal Zia katedradun emerituak Jakiunderentzat idatzitako artikulu batean.

Horrela, estatus horren ondorioz, inor ezin zen atxilotu edo espetxeratu epailearen agindurik gabe. Era berean, debekatuta zegoen tortura erabiltzea aitortzak lortzeko —garaiko Europan guztiz arrunta zen praktika—.

Foru Berriak, gainera, mugatu egiten zuen Koroak bizkaitarrak Armadarako indarrez errekrutatzeko zuen ahalmena. Herritarrek beren lurraldea, Bizkaia, defendatu behar zuten, baina ez ziren nahitaez kanpoko gerretara bidaltzen.

Forua kanpora ere eramaten zen

Foru sistemaren beste berezitasunetako bat zen eskubide horiek lurraldetik kanpo ere indarrean jarraitzen zutela, Imanol Merinok azaldu duenez: “Bizkaitarren Forua zen, eta eurekin eramaten zuten. Bizkaitar batek auzi bat bazuen Sevillan, Bizkaiko Forua erabili behar zuten auzi hori epaitzeko. Amerikan berdin jokatu behar zuten”.

Horri lotuta zegoen pase forala deritzona. Foru erakundeek aukera zuten Koroaren legeak eta aginduak berrikusteko, indarrean jarri aurretik. Foruen aurkakoak baziren, behin-behinean eteteko eskumena zuten, “obeditu bai, baina ez bete” formularen bidez.

Gipuzkoan, Araban eta Nafarroan ere antzeko mekanismoak izan ziren, eta autogobernuaren berme nagusietako bat bihurtu ziren mendeetan.

Zer geratzen da gaur egun?

Bizkaiko Foru Berriaren inguruan eraikitako sistema juridikoa 1876ra arte egon zen indarrean, urte hartan abolitu baitzituzten foruak. Hala ere, zenbait ondorio gaur egunera arte iritsi dira.

Andres Urrutia notario, Euskal Zuzenbide Foralaren irakasle  eta Euskaltzaindiako presidenteak gogorarazi duenez, Foru Berriak oraindik ere badu eragina eguneroko bizitzan: : ezkontzak edo izatezko bikoteak eratzen direnean aplikatzen da, baita ondasun-araubideetan eta testamentuak egiteko garaian ere.

“Bizirik dirau, eta egunero praktikatzen dut; esate baterako, nire bulegoan testamentuak egin behar ditugunean. ‘Alkar poderosoak’ ere egiten ditugu… Gure zergak ere Foruaren arabera ordaintzen ditugu”, azaldu dio ETBri.

Alde juridiko zehatzetatik harago, Foru Berriak aurreratu zituen hainbat printzipio geroago sendotu eta zabaldu egin ziren. Jakina, ez zen sistema demokratikoa, eta kontraesan nahiz bereizketa ugari zituen. Hala ere, garaiko Europan ezohikoa zen autogobernu-eredu bat eratu zuen. Horregatik piztu zuen, neurri handi batean, hainbeste bidaiari eta pentsalariren miresmena.