500 urte Bizkaiko Foru Barria onartu zenetik, John Adams eta Humboldt liluratu zituen lege zaharra

John Adamsek, AEBko bigarren presidenteak, Bizkaia bisitatu zuenean, 1780 inguruan, txundituta ikusi zuen lurraldeko biztanleek beren “askatasunak eta ohiturak” gordetzeko zuten gaitasuna. Haren hitzetan, inguruko herriek “aspaldi utzi zituzten beren eskubideak erregeen eta apaizen esku”. “Herri zoragarri honek, ordea, hizkuntza, legeak, gobernua eta ohiturak ia aldaketarik gabe mantentzea lortu du mendeetan zehar”.

Urte batzuk geroago, Wilhelm von Humboldtek antzeko lilura azaldu zuen: “Inon ez dut aurkitu bere izaera nazionala eta antzinako askatasunak hain osorik gordetzen jakin duen herririk”.

Adams, Humboldt eta beste hainbat pentsalari —Jean-Jacques Rousseau eta Victor Hugo tartean— harritu zituen sistema politiko haren oinarrian Bizkaiko Foru Barria zegoen.

1526an onartua, Bizkaiko foru zaharra eguneratu eta euskal autogobernuaren zutabeetako bat sendotu zuen. Bosgarren mendeurrena dela eta, Bizkaiko Foru Aldundiak hainbat ekitaldi antolatu ditu urte osoan zehar, eta gaur ekitaldi instituzional nagusia egin da, Gernikako Batzar-etxean.

Emakumeen eta gizonen arteko parekidetasuna

Baliteke pentsalari eta intelektual haien laudorioak gehiegizkoak izatea, garaiko Erromantizismoaren eraginez. Hala ere, ukaezina da sistema politiko hark Europako garaiko testuinguruan ezohikoak ziren hainbat ezaugarri zituela. Merkataritza-askatasuna edo zenbait berme juridiko aipatu ohi dira, baina genero-harremanei dagokienez ere alde nabarmenak zeuden.

Horixe nabarmendu du Elixabete Piñol abokatu eta Euskal Zuzenbide Akademiaren presidenteordeak, ETBk egindako elkarrizketan: “Foru Barriak etengabe aipatzen ditu emakumea eta gizona maila berean”.

Horren adibide da ezkontzari lotutako ezkonsaria, Europako leku gehienetan emakumearen familiak jarri behar zuen ondasun ekarpena. “Bizkaian, berriz, gizonek ere egin zezaketen ekarpen hori. Posiblea zen gizonezkoak jartzea eta ez emakumezkoak”, azaldu du.

Halaber, emakumeak ere izan zitezkeen baserrien oinordeko, eta ez zen derrigorrez seme nagusia lehenesten. “Askatasun osoa zeukaten oinordekoa aukeratzeko. Bizkaian eta Euskal Herriko gainontzeko lurraldeetan gizona eta emakumearen arteko berdintasuna giltzarri da familia barruan”.

Itziar Monasterio Deustuko Unibertsitateko irakasleak emakumeak Bizkaian zuen egoera juridikoa aztertu zuen lan akademiko batean, eta oinordetzaren arloko arauak bereziki deigarriak zirela ondorioztatu zuen: “Oinordetzaren arloan emakumea eta gizona erabat parekatzeko printzipioa egotea aipagarria da”. Horrez gain, emakumeek kontratuetan parte har zezaketen, eta alargunen eskubideak ere azpimarratzekoak ziren.

Jakina, parekidetasun hori erabatekoa izatetik urrun zegoen, baina garaiko Europako gainerako gizarteekin alderatuta aldea nabarmena zen.

Torturarik ez, eta atxiloketa arbitrariorik ere ez

Bizkaiko Foru Barriak, halaber, bizkaitarren kaparetasun unibertsalaren printzipioa aitortu eta sendotu zuen. Horrek esan nahi zuen, maila juridikoan, Bizkaiko biztanle guztiak jaiotzez kaparetzat hartzen zirela, haien aberastasuna edozein zela ere.

Imanol Merino Euskal Herriko Unibertsitateko Zuzenbidearen Historiako irakaslearen arabera, “Bizkaiko Foru Barriak kaparetasun unibertsalaren inguruan egituratu zuen Bizkaiko gizartea”. Eta horrek ondorio esanguratsuak izan zituen.

“Estatus horrek bizkaitarren nolabaiteko berdintasun juridikoa zekarren”, jaso du Gregorio Monreal Zia katedradun emerituak Jakiunderako idatzitako artikulu batean.

Estatus horren ondorioz, ezin zen inor atxilotu ezta espetxeratu epailearen agindurik gabe. Era berean, debekatuta zegoen tortura erabiltzea aitortzak lortzeko, praktika hori garaiko Europan guztiz arrunta bazen ere.

Foru Barriak, gainera, mugatu egiten zuen Koroak bizkaitarrak Armadarako indarrez errekrutatzeko zuen ahalmena. Herritarrek beren lurraldea, Bizkaia, defendatu behar zuten, baina ez zituzten nahitaez kanpoko gerretara bidaltzen.

Forua kanpoan ere zerabilten

Foru sistemaren beste berezitasun bat zen eskubide horiek lurraldetik kanpo ere indarrean jarraitzen zutela, Imanol Merinok azaldu duenez: “Bizkaitarren Forua zen, eta eurekin eramaten zuten. Bizkaitar batek auzi bat bazuen Sevillan, Bizkaiko Forua erabili behar zuten auzi hori epaitzeko. Amerikan berdin jokatu behar zuten”.

Pase foralak ere garrantzi handia hartu zuen. Foru erakundeek aukera zuten Koroaren legeak eta aginduak berrikusteko, indarrean jarri aurretik. Foruen aurkakoak baziren, behin-behinean eteteko eskumena zuten, “obeditu bai, baina ez bete” formularen bidez.

Gipuzkoan, Araban eta Nafarroan ere antzeko mekanismoak izan ziren, eta autogobernuaren berme nagusi bihurtu ziren mendeetan.

Zer geratzen da gaur egun?

Bizkaiko Foru Barriaren inguruan eraikitako sistema juridikoa 1876ra arte egon zen indarrean, urte hartan abolitu baitzituzten foruak. Hala ere, zenbait ondorio gaur egunera arte iritsi dira.

Andres Urrutia notario, Euskal Zuzenbide Foralaren irakasle eta Euskaltzaindiko presidenteak gogorarazi duenez, Foru Barriak oraindik ere badu eragina eguneroko bizitzan: ezkontzak eta izatezko bikoteak eratzen direnean aplikatzen da, baita ondasun-araubideetan eta testamentuak egiteko garaian ere.

“Bizirik dirau, eta egunero praktikatzen dut; esate baterako, nire bulegoan testamentuak egin behar ditugunean alkar poderosoak ere egiten ditugu… Gure zergak ere Foruaren arabera ordaintzen ditugu”, azaldu dio ETBri.

Alde juridiko zehatz horietatik harago, Foru Barriak aurreratu zituen hainbat printzipio geroago sendotu eta zabaldu egin ziren. Jakina, ez zen sistema demokratikoa, eta kontraesan nahiz bereizketa ugari zituen. Hala ere, garaiko Europan ezohikoa zen autogobernu-eredu bat eratu zuen. Horregatik, hain zuzen, piztu zuen mundu osoko bidaiari eta pentsalariren lilura.