"Ihesi, norbera izateko": Trumpen Amerikatik ihes egin eta Euskal Herrian bizi diren transen familien testigantzak jaso ditu EITBk

Amerikar ametsa amesgaizto bihurtu da milaka estatubatuarrentzat. Trumpen Amerikan lekurik ez dutela sentitzen dute, edo zuzenean beldur dira haiei eta beren senideei gerta dakiekeenagatik. Trump Exodus deiturikoa ez da komunikabideek sortutako etiketa bat, baizik eta milaka amerikarrek bizi duten errealitate gordina. Horien artean daude seme-alaba transak dituzten familia ugari. Haietako batzuek Estatu Batuak utzi eta Euskal Herrian aurkitu dute babeslekua.

Becca, Luken, Yulene edota Heiser familia dira ihesaldi dramatiko horren adibide. Estatu Batuetan jaio ziren. Askatasunaren herrialdean bizi zirela entzunez hazi ziren. Eta azkenean, ordea, Atlantikoa zeharkatu behar izan dute norbera izateko.

Oyarbide familiaren historia

EITBk haien istorioak jaso ditu Ihesi, norbera izateko izeneko erreportaje-sail eta dokumentalean. Lan horrek Trumpen Amerikako pertsona transen beldurra eta ihes derrigortua islatu du, bai eta Euskal Herrian bizitzen ari diren integrazio prozesua ere.

"Zenbait Estatutan trans izatea legez kanpokoa da. Norbaitek poliziari deitu diezaioke zuregatik", azaldu du Yulene Oyarbidek. Hark eta bere familiak bizitza berri bat aurkitu dute Olaberrian (Gipuzkoa). Ez-binarioa da, eta bere ahizpa, Luken, transa. Trumpek 2024ko azaroan bigarrenez hauteskundeak irabazi ondoren, Kepa bere aitaren herrira etortzea erabaki zuten.

"Beraiek esan zuten: alde egingo dugu, ez dugu herrialde honetan gehiago egon nahi", azaldu du Kepak berak. Andrea Marie Montavon emaztea abokatua da, immigrazio-gaietan aditua: "Ikusi dut nola tratatzen dituzten pertsona transak eta homosexualak atxilotze-esparruetan, eta beldurgarria da. Hemen dugun bakearekin alderatzea, gaua eta eguna bezalakoa da". Lukenen hitzak egoeraren adierazgarri dira: "Nire bizitzarekin eta osasunarekin gerta zitekeenaren beldur nintzen".

Shay Ann Heiserrek eta bere alaba bikiek, Ameliek eta Ranjhak, ez zuten loturarik Euskal Herriarekin, baina AEBak uztera eraman zituzten arrazoiak antzekoak dira. Ranjha ez-binarioa da, eta lurralde abegikorragoa nahi zuten harentzat. Duela ia urtebete iritsi ziren, baina erabakia bederatzi hilabete lehenago hartua zuten, Trumpen garaipenaren ondoren. "Hauteskundeak irabazi eta biharamunean hartu genuen erabakia; ez ginen seguru sentitzen", dio Shay Annek.

Sarah Griffithek eta bere senarra Trevor Registerrek ere erabakita zuten Georgia utziko zutela Trumpek irabaziz gero. Becca haien alaba transaren segurtasuna izan zen arrazoi nagusia. Bilbo aukeratu zuten, 2017tik Euskal Herrian bizi zen lagun baten esperientziaren berri izan ostean.

Lekuz aldatzea

Milaka pertsona trans baztertuta, diskriminatuta edo jazartuta sentitzen dira AEBen. Ez dira kasu isolatuak. Politika publikoen ikerketan espezializatutako Williams Institutearen azterlan baten arabera, pertsona transen ia erdiak lekuz aldatu dira edo baldintza hobeak dituzten toki batera joatea aztertzen ari dira.

Antzeko proportzio batek, % 50 inguruk, eraso fisikoak jasan dituztela adierazi dute. Gainera, 2024 eta 2025 urteetan 60 pertsona trans hil zituzten modu bortitzean.

Ez dago argi zenbatek utzi duten Estatu Batuak Trumpen 2024ko garaipenaren ondoren, baina ikerketa baten arabera, 400.000 inguruk Estatuz aldatu dute bizilekua. Gehienek ingurune seguruagoak bilatu dituzte Kalifornian, Washingtonen, Massachusettsen edo Connecticuten, "babes-estatu" gisa ezagunak.

Hala ere, Ihesi, norbera izateko dokumentaleko protagonistek diotenez, Estatu toleranteenetan ere giro soziala gero eta jasangaitzagoa dela. Horri gehitu behar zaizkio tratamendu medikoei buruzko lege-aldaketak, sexu biologikoa soilik aitortzen duen agindu federala (14168 agindua) eta soldadutzarekin nahiz kirol-lehiaketetan parte hartzearekin lotutako neurriak.

"Ez-binario izatearen edo LGTBIQ+ kolektiboko kide izatearen aurka jo dute. Hemen oso erraza da, ez-binarioa naizela esaten dudalako eta badakitelako zer den. Ez dut azalpen handirik eman behar", dio Ranjhak.

Lehen ikasturtean egokitzapena zaila gertatu bazaie ere, bere amak, Shay Annek, zalantza handiak ditu Chicagora itzultzearen inguruan: "Gauzak aldatzen ez badira, hobetzen ez badira, ez gara itzuliko".