“Apaizen eta militarren" hiriak eztanda egin zuen eguna

Poliziaren tiroek 1976ko martxoan hiria hautsi zutenean, Gasteiz ez zen jada frankismoak marraztu zuen “apaiz eta militarren” hiri hura. Langile mugimenduak ordurako indar nabarmena hartua zuen, eta lan-aldarrikapenei dimentsio politiko argia erantsi zien. Erregimena, ordea, aldaketa gose hura itotzen saiatu zen, eta horrek asaldura areagotu baino ez zuen egin.

Hemerotekek ondo islatzen dute egun haietako giroa. Lan-gatazkak ugaritzen ari ziren Euskal Herrian, eta hori nabarmen ageri zen garaiko egunkarietan: gatazka Labe Garaietan, protestak Pasaian, lanuzteak Bizkaiko irakasleen artean… El Correo egunkariaren Arabako edizioa bereziki adierazgarria izan zen egun hartan.

Artikulu labur batek Gasteizen puri-purian zegoen lan-gatazkaren berri eman zuen: 54 egunen ondoren, lan-negoziazioek atzera egin zuten. Giroa tenkatua zen; hala ere, goiz hartan ezin zitekeen inola ere imajinatu ordu batzuk geroago etorriko zena.

Gaur bezala, garai nahasiak ziren nazioartean ere. Orduan ere sarekadak egiten ziren, eta Washingtondik 108 lagunen aurkako operazio baten berri iritsi zen. Ekialde Hurbilean, Israelgo lehen ministro Isaak Rabinek arabiarrekiko "ez-beligerantzia itun” bat proposatu zuen. Brasilen, berriz, Rio de Janeiroko inauterietatik albiste latzak heldu ziren: 83 lagun hil ziren istripuz eta erasoen ondorioz.

Martxoaren 3 hartan, Gasteizko Astoria zinema-aretoek “estreinaldi handia” iragarri zuten: Laranja mekanikoa, Stanley Kubricken filma. Egun berean estreinatu behar zuten inoizko “rock operarik harrigarriena” ere: Tommy.

Irrati komertzialetan, berriz, ABBA, Bony M., Cecilia eta Raphaelen arrakastak entzun zitezkeen, eta Pink Floyd, Led Zeppelin eta Bruce Springsteen lanik ezagunenetako batzuk ere argitaratu berriak ziren.

Langile mugimenduaren eztanda Gasteizen

Euskal Herrian bizi zen egoera politiko eta sozial gordina, ordea, hobeto islatzen zuten Errobi, Pantxoa eta Peio zein Gontzal Mendibil eta Xeberriren letra zorrotz eta konprometituek. “Hi: herria, herriagatik gudari. Hi: langilea, langileagatik gudari”, kantatzen zuen Errobik egun haietan.

“Gasteizko langile mugimenduak berandu egin zuen eztanda, Bizkaian, Gipuzkoan eta baita Nafarroan ere gertatutakoarekin alderatuta. Hala ere, 70eko hamarkadaren erdialdetik aurrera indarra hartu zuen, eta 1976ko hasiera sendo-sendo zegoen. Gasteizko langile klasearen parte nabarmen bat greban zen egun haietan”, azaldu du Jon Martínez Larrea historialariak. Aurten, Martxoak 3 - Greba, sarraskia, memoria liburua argitaratu berri du.

Gasteizko langileen aldarri haiek une politiko berezi batekin egin zuten bat. Franco ehun egun lehenago hil zen, eta askatasun haizea sumatzen hasia zen. Zerumuga berriak irekitzeko aukera antzematen zen, eta langileek bultzada emateko beharra ikusi zuten.

Hiri berri bat

Gasteiz, gainera, hiri berria zen. Hogei urte eskasean —50eko hamarkadaren erdialdetik 1976ra bitartean— biztanleria hirukoiztu egin zen: 55.000 biztanle izatetik 175.000tik gora izatera igaro zen. Eraldaketa politiko eta sozial haren taupadak ozen entzuten ziren hiri berritu eta sakon eraldatu hartan. Baina aurrean zuten erregimena ez zegoen bide hori zabaltzeko prest.

“Grebaren hasieratik bertatik ageri zen osagai politikoa, sindikatu bertikalaren paperaren ukapenean islatzen zena. Hausturaren aldeko posizioa sumatzen da, baita mobilizazio gaitasun ikaragarria ere. Erregimenak errepresioa eta indarkeria polizialaren bidez erantzun zuen; Trantsizio osoan presente egongo zen elementu hura”, adierazi du Jon Martínez Larreak.

Errepresioa

Martxoaren 3 hura langile mugimenduak deitutako grebaren hirugarren eguna zen. Langileek goiz-goizetik erakutsi zuten indarra hiriaren industria inguruak gelditzeko.

Ordena Publikoko Indarrek (FOP) gogor zapaldu zituzten manifestazioak goizetik. Arratsalderako, jomugan zuten Zaramagako elizan egin behar zen langileen batzarra. “Antza, San Frantziskon dago jende gehien. Zer egingo dugu? Jendea badago, haien kontra!”, entzun zen Poliziaren irratian.

Errepresioaren eskalada basatia izan zen. “Historiako jipoi handienean parte hartu dugu (…). Hemen sarraski bat izan da”, adierazi zuten agenteek. Emaitza ezaguna da: bost langile hil eta ehundik gora zauritu, horien erdiak, balaz zaurituak.

Errepresio hark betiko aldatu zuen Arabako hiriburua, Jon Martínez Larreak azaldu duenez: “Inflexio-puntu bat ezarri zuen. Handik datorren hari bat dago, 80ko hamarkadan eragin kontrakulturalek eta belaunaldi berri batek indartuko zutena. Oso lasai eta baketsu zirudien hiri bat, gatazka politikoetatik urrun egon ohi zena, denbora gutxian errotik eraldatu zen”.