LHC azeleragailu erraldoia martxan dago berriro, zientzia mugara eramateko prest
Partikula Fisikaren Europako Zentroko (CEFRN) hadroien talka-eragile handia historiako garapen zientifiko garrantzitsuenetako bat da, eta 2008an martxan jarri zuenetik konspirazio teorien jomuga izan da; klima aldaketa eragin duela, unibertsoa irensteko kapaz diren zulo beltzak sor ditzakeela edo denbora makina bat bezala funtzionatu dezakeela, esaterako.
Gaur, hadroi azeleragailua (LHC) berriro martxan jarri dute. Azken hiru urteak itzalita eman ditu. Bere gaitasunak areagotzeko lan egin dute adituek. Hadroi azeleragailua osatzen duten teknologia bakoitza hobetzen saiatu dira, Jose Miguel Jimenez (Atarfe, Granada, 1968ko abenduak 13) CERNeko Teknologia Arloko buruzagiak Efe albiste-agentziari eskainitako elkarrizketan azaldu duenez.
Zeintzuk dira azeleragailuaren ezaugarri harrigarrienak?
Adierazle guztiak ia bakarrak dira munduan. Protoien energia azeleragailu batean sekula lortu den handiena da, iman sistemen tenperatura zeroz azpitik 269 gradukoa da ia 24 kilometroan, 150 tona helio likido, guztiak kopuru ikaragarriak dira.
Sortak bildutako energia 700 kilo kobre segituan urtzeko gai izango litzateke. Parametroak teknologia bakoitzaren mugan daude, imanak, kriogenia, supereroankortasuna eta hutsa.
LHCren ekarpenak zein neurritan lagunduko du materia iluna ulertzen?
Partikula fisikaren eredu estandarra agerian utzi zuen Higgs Bosoiaren aurkikuntzak (partikula guztiei masa ematen die). Unibertsoko masaren % 4,5-5a osatzen du.
Gure unibertsoaren % 95a zertaz osatzen den ez jakitea sinestezina ematen du. Materia iluna gure unibertsoaren % 20-25 litzateke, edonola ulertu behar dugu.
Geldialdi honetan materia iluna zeharka aztertzeko bi detektagailu jarri ditugu.
LHCren ziklo berriak 2025era arte luzatzea espero da. Zer etorriko da ondoren?
Azeleragailuaren kostuak optimizatzen jarraitzea da ideia. Aurkikuntza gaitasun guztia agortzeko 2040ra arte martxan egon beharko luke, eta talkak areagotu inbertsioa amortizatzeko.
Aurrekoarekin alderatuta, zenbat egingo dute gora LHCren talkek?
Aurreko zikloan segundoko 600 milioi talka genituen, eta orain ia hamar aldiz biderkatzea espero dugu, sorten bizitasuna eta distira areagotuz.
CERNaren inguruko konplot teoriak beti izan dira. Sinesten dituztenei zer esango zenieke?
Gezurrak dira. Azpiegituran babes mekanismoak ditugu. Hutsegiteren bat gertatzen denean sistema guztiak milisegundo eskasetan gelditzeko aukera dugu.
Zulo beltz bat sortzeko aukeren inguruan, Nobel saridun batzuk aztertu eta baieztatu dutenez, Unibertsoan zulo beltz txikiak sortu eta berehala desegiten dira. Modu berdinean, guk zulo beltz txiki bat sor genezake, baina ia-ia berehala desagertuko litzateke, gure atmosferatik at egunero gertatzen den bezala.
Zure interesekoa izan daiteke
Euskadiko adinekoen artean oso zabalduta dago jokoa baina joko problematiko kasuak oso urriak dira
Jokoaren Euskal Behatokiak egin duen “65 urtetik gorako pertsonak eta jokoa Euskadin” txostenak erakusten duenaren arabera, jokoa gehiago lotzen da tradizioarekin eta entretenimenduarekin adikzio jokabideekin baino. Bingen Zupiria Segurtasun sailburuak eta Ixone Fernández de Labastida EHUren Arabako Campuseko errektoreordeak gaur aurkeztu dute ikerketa, otsailaren 17an izaten den Joko Arduratsuaren Nazioarteko Egunaren harira antolatutako jardunaldian.
Espainiako Gobernuak 16 urtetik beherakoei edari energetikoak saltzea debekatuko du
Kontsumo ministroak iragarri du 16 urtetik beherakoei edari energetikoak saltzea debekatzeko araudia martxan jarriko duela, eta debekua 18 urtera artekoa izango da 100 mililitroko 32 miligramo kafeina baino gehiago duten edarien kasuan.
Zupiria, Sestaoko gertakariari buruz: "Ertzaintzak indarra behar bezala erabiltzen ez duenean, lehenak gara salatzen"
Bingen Zupiria Segurtasun sailburuak ziurtatu duenez, Ertzaintzak "gizartearen legitimitatea du indarra modu zuzen eta proportzionalean erabiltzeko, eta hori gertatzen ez denean, hori salatzen lehenak gara". Gasteizen ekitaldi bat egin aurretik, Segurtasun sailburuak adierazi du hasiera-hasieratik izan duela zaurituen egoeraren berri. Halaber, gogorarazi du Segurtasun Batzordean agerraldia eskatu duela gertatutakoaren nondik norakoak azaltzeko.
Beste emakume batek Iñigo Errejon salatu du sexu-erasoagatik
Defentsa abokatuak, Elisa Mouliaa aktorearen abokatua ere badenak, biktima lekuko babestua izan dadin eskatu du, haren identitatea babesteko.
Hamar pertsona artatu dituzte, horietako lau ertzainak, sute batean kea arnasteagatik, Gasteizen
Gasteizko Santiago kaleko lau solairuko eraikin bateko sukaldean piztu da sua, bitrozeramikan, Segurtasun Sailak jakitera eman duenez.
Auto-ilara luzeak Leioako errepidean, Bilborako noranzkoan, ibilgailu batek istripua izan duelako
Auto batek istripua izan du eta auto-ilara luzeak sortu dira Leioako errepidean, Bilborako noranzkoan.
Salaketa jarri dute Ertzaintzaren aurka, gizonezko bati barrabiletan lesio larria eragiteagatik, Sestaon
Bingen Zupiria Segurtasun sailburuak Eusko Legebiltzarreko Segurtasun Batzordean agerraldia egitea eskatu du, gertatutakoaren inguruko azalpenak emateko.
ELAk salatu du irakasleak euskalduntzeko Irale programa bertan behera utziko duela Jaurlaritzak
Begoña Pedrosa Hezkuntza sailburuak zehaztu du programarekin jarraituko dela, baina egungo "behar berrietara" egokituta. Azpimarratu du azken urteotan sistema publikora batu diren irakasleek C1 maila dutela. "Datu hori nahikoa adierazgarria da".
Martxan dago Masustegi auzora igotzeko funikularra
Masustegi auzora igotzeko funikular berria martxan da. Aldapa handiak eta eskailera ugari diren auzo horretan, aspaldian eskatua zen igogailua estreinatu berri da. 100 metroko aldapak igotakoan, herri moduko bat dago, nahiz eta hirian egoten jarraitu.
Tuterako Ospitaleko mediku egoiliar batek salatu du lankide batek sexu-erasoa egin diola
Azaldu du Larrialdialdietako zerbitzuan guardian zeudela gertatu zela erasoa, eta osasun-zentroak kasua artxibatu egin zuela, "probarik ez" zegoela argudiatuta.