LHC azeleragailu erraldoia martxan dago berriro, zientzia mugara eramateko prest
Partikula Fisikaren Europako Zentroko (CEFRN) hadroien talka-eragile handia historiako garapen zientifiko garrantzitsuenetako bat da, eta 2008an martxan jarri zuenetik konspirazio teorien jomuga izan da; klima aldaketa eragin duela, unibertsoa irensteko kapaz diren zulo beltzak sor ditzakeela edo denbora makina bat bezala funtzionatu dezakeela, esaterako.
Gaur, hadroi azeleragailua (LHC) berriro martxan jarri dute. Azken hiru urteak itzalita eman ditu. Bere gaitasunak areagotzeko lan egin dute adituek. Hadroi azeleragailua osatzen duten teknologia bakoitza hobetzen saiatu dira, Jose Miguel Jimenez (Atarfe, Granada, 1968ko abenduak 13) CERNeko Teknologia Arloko buruzagiak Efe albiste-agentziari eskainitako elkarrizketan azaldu duenez.
Zeintzuk dira azeleragailuaren ezaugarri harrigarrienak?
Adierazle guztiak ia bakarrak dira munduan. Protoien energia azeleragailu batean sekula lortu den handiena da, iman sistemen tenperatura zeroz azpitik 269 gradukoa da ia 24 kilometroan, 150 tona helio likido, guztiak kopuru ikaragarriak dira.
Sortak bildutako energia 700 kilo kobre segituan urtzeko gai izango litzateke. Parametroak teknologia bakoitzaren mugan daude, imanak, kriogenia, supereroankortasuna eta hutsa.
LHCren ekarpenak zein neurritan lagunduko du materia iluna ulertzen?
Partikula fisikaren eredu estandarra agerian utzi zuen Higgs Bosoiaren aurkikuntzak (partikula guztiei masa ematen die). Unibertsoko masaren % 4,5-5a osatzen du.
Gure unibertsoaren % 95a zertaz osatzen den ez jakitea sinestezina ematen du. Materia iluna gure unibertsoaren % 20-25 litzateke, edonola ulertu behar dugu.
Geldialdi honetan materia iluna zeharka aztertzeko bi detektagailu jarri ditugu.
LHCren ziklo berriak 2025era arte luzatzea espero da. Zer etorriko da ondoren?
Azeleragailuaren kostuak optimizatzen jarraitzea da ideia. Aurkikuntza gaitasun guztia agortzeko 2040ra arte martxan egon beharko luke, eta talkak areagotu inbertsioa amortizatzeko.
Aurrekoarekin alderatuta, zenbat egingo dute gora LHCren talkek?
Aurreko zikloan segundoko 600 milioi talka genituen, eta orain ia hamar aldiz biderkatzea espero dugu, sorten bizitasuna eta distira areagotuz.
CERNaren inguruko konplot teoriak beti izan dira. Sinesten dituztenei zer esango zenieke?
Gezurrak dira. Azpiegituran babes mekanismoak ditugu. Hutsegiteren bat gertatzen denean sistema guztiak milisegundo eskasetan gelditzeko aukera dugu.
Zulo beltz bat sortzeko aukeren inguruan, Nobel saridun batzuk aztertu eta baieztatu dutenez, Unibertsoan zulo beltz txikiak sortu eta berehala desegiten dira. Modu berdinean, guk zulo beltz txiki bat sor genezake, baina ia-ia berehala desagertuko litzateke, gure atmosferatik at egunero gertatzen den bezala.
Zure interesekoa izan daiteke
Aguazila, desagertzear den lanbidea, ezinbestekoa da oraindik ere herri txikietan
Udal langileak dira aguazilak, orotariko eginkizunak dituzte, eta kalean ordu asko ematen dituztenez, herritar guztiek ezagutzen dituzte. Herri batzuetan, ordea, lan zaila ere egin behar izaten dute, isunak jartzeko eskumena ere baitute.
Emakume bat atxilotu dute Zierbenan, errentariari 24.000 euro baino gehiagoko iruzurra egitea egotzita
Maizterraren txartelarekin dirua ateratzea eta erosketak egitea leporatu diote atxilotuari. Biktimak ez zion horretarako baimenik eman, eta konturatu ere ez zen egin.
Venezuelan preso egon den Andres Martinezen aitak azken hilabeteetan gertatutakoa azaldu du
Andres Martinez bilbotar gaztea ondo eta pozik dago, lehen gaua etxean igaro ondoren. Jose Maria Basoa lagunarekin batera atxilotu zuten Venezuelan, Orinoko ibaia zeharkatu ostean, eta elkarrekin egon dira askatu arte.
Zazpi lagun zauritu dira Bilboko Atxuri auzoko eraikin batean, patinete elektriko bati bateria lehertu ondoren piztutako sutean
George Steer kaleko 6. zenbakian hasi dira garrak, beheko solairuan. Suhiltzaileak eta Ertzaintza bertaratu dira, eta hiru bloke jendez hustu behar izan dituzte. Zaurituetako lau ospitalera eraman behar izan dituzte, eta beste hiru lekuan bertan artatu dituzte.
Logroñon hilda agertu diren 13 eta 20 urteko bi gazteren kasua ikertzen ari da Polizia
Gorpuak Errioxako hiriburuko kale batean aurkitu dituzte, baina gorpuetan ez dute indarkeria zantzurik atzeman.
Etxean daude jada Venezuelan preso egon diren bi euskal herritarrak
Eguerdian heldu dira Barajas aireportura, eta errepidez egin dute Madril eta Bilbo arteko bidea. Iluntzean iritsi dira etxera, 18:00ak jota zirenean.
Erriberrin desagertutako gizonaren gorpua topatu dute
Adinekoaren bila ibili dira sei egunez, eta ostiral honetan aurkitu dute haren gorpua, Erriberri eta Beire arteko landa-bide batean.
Euskal Sagardoa izendapeneko sagardotegiek 3,1 milioi litro ekoitzi dituzte aurtengo kanpainan
Euskal Sagardoa jatorri-deiturari atxikitako 46 sagardotegiek 3,1 milioi litro edari ekoitzi dituzte kanpaina berrirako. Horretarako, bertako fruta-arboletako 4,4 milioi kilo sagar erabili dituzte.
Gidari bat hil da N-121-B errepidean, Arizkun parean, istripu batean
53. kilometroan jazo da istripua, Baztan parean, eta medikuak, suhiltzaileak, anbulantziak eta Foruzaingoaren patruilak bertaratu dira.
Dermatosi nodularraren aurkako 42.500 abelburu txertatzea aurreikusi du Gipuzkoak
Gipuzkoak 42.500 behi-abelburu txertatuko ditu dermatosi nodularraren aurka, ostiral honetan lurraldean hasi den nahitaezko txertaketa-kanpainan. Kanpaina hori gutxi gorabehera bi hilabeteko epean osatuko da, 1.900 abeltzaintza-ustiategitan.