Txomin Letamendi gudaria torturapean hil zutela egiaztatzeko epaiketa egingo dute urriaren 6an, Donostian

Datorren urriaren 6an, Donostiako epaitegi batek "borondatezko jurisdikzioko" prozesu historiko bat hartuko du, Giza Eskubideen Euskal Behatokiak (GEBehatokia) eta Txomin Letamendi Muruaren familiak bultzatuta. Aurrekaririk gabeko agerraldi honen helburua da Justiziak, 76 urte geroago, Letamendi EAJko militante eta gudaria polizia frankistaren zaintzapean jasandako torturen ondorioz hil zela ofizialki ziurtatzea.

Borondatezko jurisdikzio-bidea denez, prozesuak ez du delitugileen—dagoeneko hilda daudenen— jazarpen penala bilatzen; aitzitik, "inork zalantzan jartzen ez dituen" eta "eztabaidarik sortzen ez duten gertakari batzuen behin-betiko berrespen eta ziurtapen judiziala" lortu nahi du, epaile baten onespena jaso dezaten.

Behatokiak adierazi duenez, Letamendiren kasua "paradigmatikoa" da Espainiako Estatuan hurrengo zazpi hamarkadetan torturaren eta espetxearen fenomenoak ekarriko lukeenari dagokionez. Francoren erregimenarekiko erresistentea izan zen, eta Donostian zein Bartzelonan torturak jasan zituen. Gerra-kontseilu batean bost urteko kartzela-zigorra ezarri zioten matxinadarako konspirazio delituagatik. Komisaldegiko galdeketen eta Guadalajarako kartzelatzearen ondorioz jasandako narriadura fisiko eta psikikoak heriotzara eraman zuen. 

Aitortza eta lege-babesa

Prozedura Euskadiko Memoria Historiko eta Demokratikoari buruzko irailaren 28ko 9/2023 Legeak babesten du, egia eta erreparaziorako eskubidea arautzen duen arauak hain zuzen ere. Behatokitik gogoratu dute erakundeek erabat aitortua dutela Letamendiren biktima-izaera; lehendakariak berak ere parte hartu zuen joan den abenduaren 22an Bilbon egindako aintzatespen-ekitaldi ofizialean. 

Hala ere, urriaren 6ko saioan behin betiko urratsa eman nahi da, Justiziak berak gertakariak legez berretsi eta balioztatu ditzan.

Bide honetara jo aurretik, GEBehatokiak kereila penal bat aurkeztu zuen Memoria Demokratikoaren Legearen babesean, arau horrek krimen hauek "preskribaezintzat eta amnistiaezintzat" jotzen baititu. Donostiako Instrukzioko 5. zenbakiko Epaitegiak izapidetzeko onartu zuen kausa eta gertakariak ikertzeari ekin zion, 1977ko Amnistiaren Legean automatikoki babestu gabe. 

Hala ere, bide penal hori azkenean artxibatu egin zen, tartean zeuden Fernando Escudero eta Jose Nogues Recio polizia frankistak hilda zeudela frogatu zenean; izan ere, legearen arabera, norbait hiltzean bere erantzukizun penala bertan behera geratzen da. Dena den, eta kasua itxi bazen ere, Behatokiak azpimarratu du epailearen autoak "mugarri bat" eta justiziaren bunker negazionista" arrakala bat" irekitzea suposatu zuela.

Erabaki horrek argi utzi zuen krimen hauek legalki ikertu daitezkeela (gertatutakoa argitzeko eginbideak baimendu baitziren), eta hori aurrekari garrantzitsua da gaur egun oraindik bizirik jarraitzen duten torturatzaileak epaitu ahal izateko. 

Letamendiren kasua oztopo instituzionalek ere markatu zuten.  Barne Ministerioko Artxibo Historikoak hasieran "zirriborroz eta zentsuraz betetako dokumentazioa" bidali zuen, Behatokiaren arabera, bere espedientea osorik eman beharrean. Nolanahi ere, adierazi duenez, lehendakariaren eta euskal parlamentarien esku hartzearen ondorioz Madriletik berriz ere kopia oso ororik bidali zuten.

GEBehatokiaren ustez, argi dago Espainiako Estatuak bere babespean egindako "krimenak estali dituela" eta erantzuleei erabateko "zigorgabetasuna" eman diela. Epaileak Memoria Legeari "entzungor egiten" ari zaizkiola salatu dute; izan ere, "frankismoko epaiketak ukatu" egiten dituzte, 1977ko Amnistia Lege zaharrean babestuta.

Jarrera horrekin, "ateak erabat ixten" dizkiote krimen frankistak ikertzeari eta errudunak epaitzeari. "Datuak argiak dira: Espainiako Estatuan aurkeztutako 155 kereiletatik, zazpi baino ez dira tramitera onartu. Horietatik bi GEBehatokiak bultzatutakoak", adierazi dute.