Frankismoa

Falange Espainolak sinatutako mezu bat jaso du Memoriaren Euskal Institutuak: "Jomugan zaituztegu".

1936ko irailaren 13an sartu ziren indarrez Beorlegi koronelaren tropak. Gertakariok eta ondoren jazotako sarraskia gogoan, lore eskaintza eta minutu bateko isilunea egin dute gaur, Udalak antolatuta.

Lehen aldia da Euskal Herrian giza eskubideen urraketa larriengatik "borondatezko jurisdikzioaren" bitartez gisa honetako prozedura bat egingo dela.  Prozesu hau GEBehatokiak bultzatu du Txomin Letamendi gudari eta militantearen familiaren adostasunarekin. Letamendi 1950eko abenduaren 20an hil zen, erregimen frankistaren torturapean.

36ko kolpe militarraren ondoren, gutxienez 14 lagunen gorpuak bota zituzten leizera. DNAri esker, 10 identifikatu dituzte. Gaurko omenaldian biktimak gogoratu dituzte eta ahanzturan ez erortzeko eta gorrotoa eta zentzugabekeria berriro ez ezartzeko eskatu dute.

Erakusketak Nafarroako hobi komunetan egindako prospekzio eta hobitik ateratze lanetan berreskuratutako objektuak biltzen ditu, frankismoaren errepresioaren biktimen historia eta memoria herritarren esku jartzeko. Iruñeko Alde Zaharreko Rozalejo Markesaren Jauregi berrituan dago ikusgai.

Bere historiak 36ko kolpe militarraren ondoren Nafarroan bizi izan zen errepresio izugarria irudikatzen du. Haren kasua basakeriaren sinbolo bihurtu da, eta haren memoria bizirik mantentzen lagundu dute, besteak beste, Berri Txarrak taldearen abestiek.

Duela 90 urte, frankisten altxamendua izan eta lau egunera, Otxandio bonbardatu zuten. Gaur, eraso faxista hark hildako 61 pertsonak gogoratu dituzte herrian, horietako asko haurrak. Biztanleria zibilaren aurkako lehen aire-erasoa izan zen gerra hartan.

Ines Morenok eta Lurdes Auzmendik, Eduardo Moreno Bergaretxe Perturren arrebak eta bikotekideak, ETA politiko-militarreko kidea desagertu zenetik 50 urte igaro direnean, haren memoria aldarrikatu dute, eta oraindik argitu gabe dagoen auzia argitzeko egia ezagutarazteko deia egin dute.

Herriko Andikona plazan Santa Marina jaiak ospatzen ari zirela, 61 auzokide hil zituzten frankistek. Euskadiko zibilen aurkako lehen aire-erasoa izan zen.

Bergaran bizi izan zuten egun historikoa gogoratu dute 1976ko alkateek. Urduri baina ilusioz itzuli dira orduko ekitaldiaren lekura, Euskal Herriaren historian mugarri izan zen une hura oroitzera. Orduko lorpenak nabarmendu dituzte, eta etorkizunari begira ere itxaropentsu agertu dira.

Nafarroako Gobernuko bigarren presidenteorde eta Memoria eta Bizikidetzako, Kanpo Ekintzako kontseilaria Lodosan izan da, 1936ko estatu-kolpearen ondoren fusilatutako 136 pertsonen omenaldian parte hartzen. Iruñearen ondoren, Lodosa izan zen Gerra Zibilean hilketa gehien jasan zituen udalerria.

Gerra Zibilaren hasieraren 90. urteurrena dela eta, Gipuzkoako Foru Aldundiak ekitaldi instituzionala egin du ostiral honetan Aieteko Jauregiaren lorategietan, Giza Eskubideen Etxearen egoitzan.

La Pilastra Memoria eta Kultura Demokratikorako elkartea aurkeztu dute ekitaldian, biktimen memoria berreskuratzeko eta bizikidetzaren oinarri diren balioak sustatzeko lan egiteko asmoz sortu den ellkarte arabarra.

Aurten ere, frankismoan bertatik igaro ziren 6.000 presoak oroitu dituzte. Kartzela izan zen San Kristobal, eta inguru horretan 131 gorpu lurperatu zituzten, "Botilen kanposantua" deiturikoan. Omenaldian, lore eskaintzan egin diete presoei.

Voxen Konstituzio Batzordearen bozeramaileak, José María Sánchez Garcíak, Kongresuko presidenteordeari eta letratu bati aurre egin die astearte honetan. Hainbat aldiz abisu eman diote, eta, azkenean, kanporatu egin dute. Sánchez García kexu zen ERCren diputatu batek, Jordi Salvadorrek, irain larriak egin zizkiola, hala nola “hiltzailea”, “ezjakina” eta “kriminala” esanez.

Otsailaren 23ko paperen desklasifikazioak oihartzun handia sortu du, aurreikuspenak bete ez diren arren. Josu Chueca historialariak aztertu du zer neurritan aldatzen den estatu-kolpeari buruzko kontakizuna.

500 gazte baino gehiago bildu ditu Gogorak, frankismoaren inguruko mitoak desmuntatzeko. Diktadura idealizatzen duten diskurtsoen gorakadaren aurrean, memoria demokratikoa indartzea izan du helburu BEC!-eko jardunaldiak.

Elma Saiz Espainiako Gobernuaren bozeramaileak azaldu duenez, asteazken eguerditik aurrera, interesa duen edonork kontsultatu ahal izango du 81eko estatu-kolpearen saiakerari buruz orain arte aurkitutako "dokumentazio guztia", hamarkada luzez sekretupean izan direnak. Era berean, espero du kongresuan aurrera ateratzea Informazio Klasifikatuaren Legearen proiektua, "horrelako erabakiak arau bihur daitezen, eta salbuespena izateari utz diezaioten".

Asteazkenean egingo dituzte publiko agiriak, eguerditik aurrera.

Gorka Elejabarrieta EH Bilduren senatariaren galderei erantzunez, Angel Victor Torresek esan du memoria historikoaren eta demokratikoaren legeek biktimak barne hartzen dituztela, eta Zaramagako eliza sarraskiaren 50. urteurrenean oroimen demokratikoaren leku izendatuko dutela.