Frankismoa

1975eko azaroaren 20an hil zen Francisco Franco, ia lau hamarkadatan Espainian gobernatu zuen diktadorea. Bere bizitzako azken asteetan ageriko egin ziren arazo mediko batzuen ondorioz hil zen, Espainia krisi politiko zein sozial sakon baten erdian zegoenean.

Francok debeku ugari ezarri zituen arren, ikastolak sortu ziren euskarari bultzada emateko, ezkutuan bazen ere. Demokraziarekin batera, oztopoei aurre egin, eta ordura arte debekatutako ekimenak martxan jartzea lortu zuten. 1976ko martxoan eginiko “24 orduak euskaraz” ekimena horietako bat izan zen.

Igande eguerdian, frankistek hil zituzten ehun bat biktima omendu dituzte Erreniegan. "Egia ezagutzen dugu, baina justiziaren zain gaude oraindik", esan dute biktimen familiek.

ETBk hainbat pertsona ezagun elkarrizketatu ditu, orduko bizipenak nola gogoratzen dituzten jakiteko. Besteak beste, Xabier Amuriza, Mariasun Landa eta Bernardo Atxagarekin izan gara.

Ione Belarra Podemoseko bozeramaileak monarkiaren inguruko erreferendum bat eskatu du, eta Alberto Nuñez Feijoo PPko buruari oso larria iruditu zaio Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidentea Estatuburu ohia kritikatzea.

Epaimahaiaren arabera, monumentu multzoari eta inguruari buruzko "beste ikuspegi bat" ematen du proiektuak, topaketari eta elkarrizketari bide ematen diolako. Naturak garrantzi handia hartu du espazio berrian. 

Elkarte memorialistak kalera atera dira berriro larunbat honetan, Erorien Monumentua eraistea eskatzeko, eta PSNk, EH Bilduk eta Geroa Baik adostutako proiektua atzera botatzea eskatzeko.

Batzar Nagusiek gaur goizean onartu dute 1936an Francisco Franco diktadoreari eta Emilio Mola militar kolpistari Arabako Foru Aldundiak emandako ohorezko izendapenak kentzea, Euskadiko Oroimen Historiko eta Demokratikoaren Legea betez.

EH Bilduk agerraldia egin du Frankismoaren eta Estatuaren biolentziaren hainbat biktimarekin batera, eta azaroaren 22ko manifestazioan parte hartzeko deia egin du.

Prozedura abiatu duela jakinarazi dio Kultura Ministerioak Francisco Franco Fundazioari. 37 orrialdeko ebazpen batean azaldu ditu desegitearen arrazoiak: frankismoaren apologia egitea eta biktimak umiliatzea, besteak beste. Fundazioak 10 egun baliodun ditu Ministerioaren aurrean alegazioak aurkezteko.

Tronura iritsi zela 50 urte betetzear diren honetan, Espainiako errege emerituak nabarmendu du 1981eko otsailaren 23an, bat barik, hiru estatu kolpe egon zirela. 

Frankismoko azken fusilatuak gogoratuko dituzte mahai-inguru batekin. Bertan, bi idazlek gertakari horiei buruz hitz egingo dute, Diktaduraren Biktimen Eguna dela eta.

Urriaren 12an Ertzaintzak Arabako hiriburuan egindako lana defendatu du lehendakariak. Bertan, talde erradikalek kalte material ugari eragin zituzten, Falangeak kontzentrazio bat egin ondoren. Sumarrek deitoratu egin du ekarretaratzea eragotzi ez izana, eta EH Bilduk eta PPk zalantzan jarri dute segurtasun eredua.

Mertxe Aizpuruak (EH Bildu) frankismoaren gorespenarekin amaitzeko neurriei buruz egindako galdera batek liskar gogorra eragin du Alderdi Sozialistaren eta popularraren artean. EH Bilduren Legebiltzarreko bozeramaileari emandako erantzunean, Pedro Sanchezek iragarri du ikur frankisten katalogo bat egingo dutela, eta horiek kaleetatik kenduko dituztela.

Sanchezek Gobernuaren kontrolerako saioan egin du iragarpena, Kongresuko osoko bilkuran, Mertxe Aizpurua EH Bilduren Legebiltzarreko bozeramaileak egindako galdera bati erantzunez. Gobernuak "frankismoaren goraipamenarekin amaitzeko" zer neurri hartuko dituen galdetu dio Aizpuruak. 

EH Bilduko legebiltzarkide eta programa zuzendariak Euskadi Irratian azaldu duenez, Jaurlaritzak "Ordena Publikoaren Legea, Memoriaren Legea eta Herritarren Babeserako Legea" erabil zitzakeen Falangearen elkarretaratzea debekatzeko, jakina zelako "faxistak faxistakeriak egitera zetozela, ez Ama Zuriari loreak jartzera".

Batzordearen esanetan, "errepresioaren testigantza materialak" gordetzea baliagarria da memoria historikoa eraikitzeko tresna gisa. Horrela, "totalitarismoa gurtzeko leku zena pentsamendu kritikoko gune bihurtu nahi da, 1936ko estatu-kolpearen sustraiei, testuinguru historikoari eta ondorioei buruzko ezagutza historikoa, eta balio demokratikoak sustatzeko ekintza politiko eta kulturalerako gune".

Atxilotuei desordena publikoko delitu bat leporatzen zieten, segurtasun-dispositiboko agenteen aurka harriak eta hainbat material jaurtitzeagatik. Atxilo hartutako guzti-guztiak Falange Españolaren ekintzaren aurkako kontramanifesazioan ari ziren parte hartzen.

Eusko Jaurlaritzako Balorazio Batzordeak 2015. urtean ebatzi zuen ez zegoela suizidioaren bertsio ofiziala ezeztatzeko froga nahikorik. Orain, zantzu berri horiekin, kasua berriz ebaluatu dezala eskatu diote Eusko Jaurlaritzari.

Franco diktadorea hil baino hilabete batzuk lehenago, 1975eko urriaren 5ean, ETAk hiru guardia zibil hil zituen Arantzazuko santutegian. Egun horretan bertan, gauez, hiru ezezagunek Iñaki Etxabe hil zuten tiroz, Kanpazarreko tabernan. Batallon Vasco Españolek bere gain hartu zuen atentatua.