Energia iluna ezagutzeko saiakera bat
Irene Sendra UPV-EHUko ikertzaile valentziarrak energia ilunaren izaera ulertzen lagun dezaketen hainbat eredu proposatu ditu. Energia ilun hori da, hain zuzen ere, unibertsoa hain azkar zabaltzearen arrazoia.
Unibertsitateak jakinarazi duenez, Sendrak materia iluna eta energia iluna izan ditu aztergai bere ikerketan. Orain arte, horietaz oso datu gutxi ezagutzen dituzte zientzialariek.
"Egindako behaketen arabera, Unibertsoaren % 5 materia arruntez osatuta dago, % 22 materia ilunari dagokio, badakigu existitzen dela materia arruntarekin elkarrekintzak sortzen direlako; eta gainerako % 73a energia iluna da; gauza jakina energia iluna badagoela, ez baitago unibertsitatearen hedapen azkarra azaltzeko beste modurik", gaineratu du.
Adituaren arabera, energia ilunari esker zabaltzen da unibertsoa hain bizkor. Energia ilun horren izaera hobeto ulertzen saiatzea da bere doktore tesiaren oinarria "Cosmology in an accelerated universe: observations and phenomenology" ("Kosmologia unibertso bizkor batean: behaketak eta fenomenologia").
Lambda CDM da unibertsoaren hedapen azkarra azaltzeko eredu onartuena, eta horren arabera, unibertsoaren azelerazioa konstante kosmologikoari dagokio. Hala ere, Sendraren iritziz hainbat behaketa ezin dira eredu horren bidez azaldu.
"Denborarekin aldatzen den energia ilun dinamiko bat bilatzen dugu, behatutako datuei hainbat eredu aplikatzen dizkiogu, perturbazio txikiekin jokatzen dugu, eta konstante kosmologikoarekin baino hobeto lotzen den ikusten dugu", gaineratu du.
BALORE KONSTANTEAK
Matematikako eta estatistikako baliabideak erabilita, behaketak ikertutako parametroetarako proposatzen dituen baloreak ereduak proposatzen dituenarekin egiaztatzen ditu. Ikertzailearen hitzetan "horrela, elkarrekintza askoren bitartez, gure ereduko konstanteek zein balore hartuko lituzketen ikusten dugu".
"Energia ilunaren egoera ekuazioaren balioa –1 da orain, baina dirudienez balioa aldatuz joan da antzinatik hona. Hala ere, balore horiek zehazterakoan errore portzentajea oso handia da", gaineratu du. Sendraren kalkuluen arabera, energia iluna dinamikoa bada datuak sendoak dira, eta aldatu egiten dira energia iluna gorrira aldatzean. Adam Riess 2011ko Fisika Nobel saridunarekin elkarlanean egindako ikerketak, oraindik argitaratu gabea, hipotesi hori babesten du.
Doktore tesi honetan, energia iluna materia ilunarekin batzen duen eredu berri bat proposatu du Irene Sendrak. “Litekeena da biak gauza bera izatea eta kontestuaren arabera forma ezberdinak hartzea. Guk osagai baten bidez bien eragina azaldu dugu, eta behaketek emaitza hobeak ematen dituzte eredu honetan materia eta energia iluna batzen saiatzen diren horietan baino.”, gaineratu du.
Sendrak kosmosaren hondoa ere ikertu du, eta "neutrino kopurua hiru baino handiagoa dela konturatu gara. Hala ere, badakigu partikulen eredu estandarrari esker hiru neutrino mota daudela. Ondorioz, balore itsusi bat daukagu eskuartean , eta gehiegizko neutrino kopuru hori azaltzen saiatu gara", gaineratu du.
Sendraren proposamena soken teoriaren haritik doa.
Zure interesekoa izan daiteke
Itsuek eklipsea "entzun" ahal izango dute, ONCEk jarriko dituen gailue batzuei esker
LightSound dispositiboa soinu bihurtzen du argiaren intentsitatea, eta abuztuaren 12ko fenomeno astronomikoa behatzeko gune batzuetan egongo da eskuragarri.
Gizon batek bikotekide ohia, 44 urteko emakume bat, hil du Murtziako merkataritza-gune batean
Halaber, 45 urteko emakume bat hiltzeagatik Benahavisen (Malaga) atxilotutako gizonak aitortu du hiltzailea dela, ihesaldian idatzi eta lagun baten etxeko atarian utzi zuen ohar batean. Horrek idatzia aurkitu eta Guardia Zibilari eman dio.
Gaztelugatxerako sarbideak itxita egongo dira eklipsearen egunean, arratsaldetik aurrera
Natur gunearen inguruan jendetza biltzea espero da, fenomeno astronomikoa ikusteko. Hori dela eta, segurtasun operatibo berezia aktibatuko dute Bizkaiko Aldundiak eta Bakioko eta Bermeoko udalek.
Onintza Enbeita eta Ainhoa Urrejola, Aste Nagusiari hasiera emateko prest
Enbeitak pregoia idatzita dauka. Bertsoak egongo direla aurreratu du, baina dena ez dela bertsotan izango. Pregoilariak errespetuan eta bizikidetzan oinarritutako jaien alde egin du, albiste txarrik gabe.
Abuztuaren 15ean Maroko eta Ceuta arteko muga berriro zeharkatzeko deia egiten ari dira sare sozialetan
Ceutako Gobernuaren bozeramaileak ziurtatu duenez, Espainiako Gobernuak deialdi horren berri du, eta iragan asteko krisia ez errepikatzeko baliabide nahikoak jartzea espero du.
Uharteko bizilagunak haserre, herriko apaizak Ceutako migrazio-krisiari buruz egindako adierazpenengatik
Uharteko (Nafarroa) biztanleak haserre daude Javier Aizpun herriko parrokoarekin, X sare sozialean (lehengo Twitter) migratzaileak Ceutara iristeari buruz zabaldu zituen mezuengatik. Kritiken ostean, apaizak barkamena eskatu du eta bere kontua ezabatu du. Argitalpenetako batean, apaizak zioen "Rabat bonbardatu" egin behar dela, Marokoren aurkako neurri gogorrak ezartzearen aldeko hainbat mezurekin batera. Aizpunek adierazi zuen, halaber, suarekin erantzun beharko litzaiekeela Ceutan sartzen saiatzen diren migratzaileei, eta Maroko "errekonkistatzea" proposatu zuen, haren hitzetan, "jatorrizko Espainia" berreskuratzeko, Erromatar Inperio garaiko Hispaniari erreferentzia eginez.
Nola ikusiko da eguzki-eklipsea zure herritik? Kontsultatu hemen fenomeno historikoari behatzeko mapak
Ilargiak erabat ezkutatuko du Eguzkia 2026ko abuztuaren 12an: Euskal Herrian 2183. urtera arte ez da berriro ikusiko horrelako fenomenorik. Eguzki-eklipse osoa ilunabarrean hasiko da, eta egunak "bi ilunabar" izango ditu. Eklipsea Orain.eus-en bidez zuzenean jarraitu ahal izango da.
Perez-Iglesias: "Eklipsea ikusiko den lekuetan milioi bat bisitari izango dira"
Eklipsea etxetik gertu eta urrun joan gabe ikusteko gomendioa egin du sailburuak. Milaka betaurreko banatu dituzte iada mugarritzat jo duen fenomenoa ikusteko. Pozik agertu da eklipseak zientzia plazara eramateko balio izan duelako.
Kolon eta ondesteko minbiziaren baheketak erdira murriztu du hilkortasuna Euskadin
Biogipuzkoako eta EHUko ikertzaileak buru ditu ikerketak eta JAMA Network Openen argitaratu dute. Horren arabera, kolon eta ondesteko minbiziaren baheketaren programak % 50 murriztu du hilkortasuna 50 eta 69 urtekoen artean, bi hamarkadatan.
2.200 bat emakumeri eraso die gizon bikotekideak edo bikotekide ohiak, Euskadin, 2026ko lehen seihilekoan
Emakunderen arabera, % 7 igo da 2025aren aldean. Familia barruko indarkeriaren biktimen kopurua % 20 hazi da Araban, eta erasoa jasan duten biktimen kopurua % 10 igo da Gipuzkoan.