'San Juan' baleontzia Pasaiako badian da jada, historia egiteko prest

San Juan ontziak, XVI. mendeko euskal baleontziaren erreplikak, aro berri bati ekin dio ostiral honetan uretan, lehorreko eraikuntza fasea amaitu ostean, nazioarteko itsas ondarearentzat mugarri bat ezarriz. Ekitaldi instituzional hunkigarria Pasaiako Albaola Itsas Kultur Faktorian hasi da, Errenteriako Zaria Abesbatzaren musika koralarekin eta Aitor Mendiluze, Amets Arzallus eta Maialen Lujanbioren bertsoekin. Jon Maiak eta Maitena Salinasek aurkeztu dute ekitaldia.

Proiektuak giza azpiegitura zabala eskatu du, ia desagertuta dauden lanbideak berraktibatzeko gai izan dena (hala nola erriberako aroztegia, errementaritza, belategia edo kordeleria), eta publikoaren aurrean garatu da, ikerketarako, dibulgaziorako eta ezagutza transmititzeko espazio bizian. Erreplika honen eraikuntzak ontzigintza tradizionala eta berpizkundeko euskal itsas teknologiaren ikerketa zorrotza uztartzen ditu.

Imanol Pradales lehendakariak nabarmendu duenez, ontzi batetik haratago, gure historiaren sustraietatik begiratzen dion artelana da: "Izan ginena, garena eta izaten jarraitu nahi duguna sinbolizatzen duen herri-proiektua da". Era berean, azpimarratu du euskaldunak aitzindariak izan zirela "itsasontzien eraikuntzaren eta baleen ehizaren inguruan industria oso bat garatzeko". "Horixe izan zen gure espezializazio-maila, eta legeak aldarrikatu ziren atzerriko potentziek euskal profesionalak kontratatu ez zitzaten", adierazi du. 

Ekitaldian bildutako ordezkari eta agintarien artean, besteak beste, hauek izan dira: Xabier Agote Albaolako presidentea, Eider Mendoza Gipuzkoako ahaldun nagusia, Marisol Garmendia Espainiako Gobernuak Euskadin duen ordezkaria, Bakartxo Tejeria Eusko Legebiltzarreko presidentea, Jose Antonio Santano Garraio eta Mugikortasun Iraunkorraren Estatu idazkaria, Fernando Clavijo Kanarietako presidentea eta Teo Alberro Pasaiako alkatea.

Eider Mendoza Gipuzkoako ahaldun nagusia hunkituta agertu da, jende askok errealitate bihurtu duen "amets hau" gauzatuta ikusita. Mendozak eskerrak eman dizkie proiektu honetan parte hartu duten guztiei, eta azpimarratu du aukera ematen duela balioetan eta historian sakontzeko, berrikuntzaren, anbizioaren, lanaren, ausardiaren eta lankidetzaren bidez.

Bestalde, Xabier Agote Albaola irabazi-asmorik gabeko elkarteko presidentea pozik agertu da, eta urte hauetako lana nabarmendu du: "Erronka handia izan da, ez bakarrik ontzi honen eraikuntzagatik, baita Euskal Herriko itsas historiaren berreraikuntzagatik ere". Agotek nabarmendu du oraindik ez dutela lan guztia amaitu, oraindik mastak, oihalak eta beste xehetasun batzuk falta direlako. Edonola ere, asmoa da prestaketa lanak amaitzen diren bitartean bisitatu ahal izatea, 2027an Kanadarantz abiatu aurretik, euskaldunek egiten zuten modura.

San Juan ontziaren hondarrak 1978an aurkitu zituzten Red Bayn (Labrador, Kanada), Selma Huxley historialariak egindako ikerketei eta Robert Grenierrek zuzendutako Kanadako Parkeak Urpeko Arkeologia Zerbitzuaren kanpainei esker. Milaka pieza aztertu eta katalogatzeari esker, XVI. mendeko ontziaren kroskoa eta eraikuntza-teknikak zehaztasunez definitu ziren, eta San Juan nazioarteko erreferente bihurtu zen urpeko arkeologian. Albaolak urpeko arkeologia zerbitzu horrek egindako txosten zehatza jaso ondoren ekin zion erreplika zientifikoa eraikitzeari.